Οταν μιλάμε για κβαντοφυσική δεν γίνεται να μην αναφερθούμε στον Ερβιν Σρέντινγκερ, τον ελευθεριάζοντα αυτόν φυσικό με τις παράλληλες ερωμένες. Ο Στέφανος Τραχανάς τού αφιερώνει κάμποσες σελίδες στο βιβλίο του «Ο βομβιστής κι ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025).
Ο Σρέντινγκερ είχε σκαρφιστεί το περίφημο θεωρητικό πείραμα με τη «γάτα στο κουτί». Το έχουμε μνημονεύσει ξανά από αυτή τη στήλη, οπότε θα είμαστε συνοπτικοί: μια γάτα κλεισμένη μέσα σε ένα κουτί με ένα φιαλίδιο δηλητήριο, το οποίο θα σπάσει και η γάτα θα πεθάνει αν πειράξει την τροφή της.
Πώς ξέρουμε αν η γάτα ζει ή πέθανε; Πρέπει να ανοίξουμε το κουτί. Εως ότου το ανοίξουμε, η γάτα λογίζεται ΚΑΙ ζωντανή ΚΑΙ πεθαμένη. Μόνον τη στιγμή που θα το ανοίξουμε θα είναι ή ζωντανή ή πεθαμένη.
Οσο δεν παρατηρούμε το ηλεκτρόνιο είναι ΚΑΙ σωματίδιο ΚΑΙ κυματοσυνάρτηση. Πιο σωστά, με το που θα το παρατηρήσουμε, η κυματοσυνάρτηση θα καταρρεύσει και θα γίνει σωματίδιο σε μια συγκεκριμένη θέση. Οπως γράφει ο Σ. Τραχανάς, η γάτα του Σρέντινγκερ έγινε κάτι σαν το… «οικόσημο της κβαντομηχανικής».
Η ιστορία με τη γαλή μέσα στο κουτί σχετίζεται και με άλλο θεμελιώδες φαινόμενο, την κβαντική υπέρθεση: δύο κβαντικές καταστάσεις προστίθενται μεταξύ τους έτσι ώστε να συνυπάρχουν ταυτόχρονα. Π.χ., εσείς που διαβάζετε αυτό το κείμενο έως το τέλος είστε οι ίδιοι που το παρατάτε εκνευρισμένοι στα μισά. Αλλά στον μακρόκοσμο φαίνεται να επικρατούν, έως έναν βαθμό, οι αρχές της κλασικής φυσικής.
Ή όχι ακριβώς; Το 1957 ο Αμερικανός φυσικός Χιου Εβερετ είχε μιαν ιδέα: κι αν η κυματοσυνάρτηση ισχύει και στον δικό μας κόσμο, αλλά δεν πέφτει στην αντίληψή μας; Με την έννοια ότι τη στιγμή που παίρνουμε μια απόφαση, κάνουμε μια επιλογή, το σύμπαν διακλαδώνεται προς δύο διαφορετικές κατευθύνσεις;
Δηλαδή: όσο δεν αποφασίζετε αν θα τελειώσετε ή θα εγκαταλείψετε αυτό το κείμενο, βρίσκεστε στην κυματοσυνάρτηση της κβαντικής υπέρθεσης. Μόλις όμως αποφασίσετε, η κυματοσυνάρτηση καταρρέει: αν εσείς συνεχίζετε μέχρι τέλους, σε ένα παράλληλο σύμπαν ο άλλος σας εαυτός εγκατέλειψε για να διαβάσει κάτι πιο προσγειωμένο. Επειδή στη ζωή κάνουμε άπειρες επιλογές, καταλαβαίνετε ότι μιλάμε για άπειρα παράλληλα, εναλλακτικά σύμπαντα…
Η ιστορία του Εβερετ είναι μια από τις πιο εμπνευσμένες στιγμές στην ιστορία της Φυσικής – και από τις πιο αποτυχημένες επίσης: ο Νιλς Μπορ έφριξε στην ιδέα, απελπισμένος ο Εβερετ το έριξε στους πυρηνικούς εξοπλισμούς και πέθανε στα πενήντα του παχύσαρκος και μανιώδης καπνιστής.
Το δηλώσαμε από την αρχή: η κβαντοφυσική είναι θεότρελη. Αλλά βρίσκει και εφαρμογές σε πιο γειωμένα πράγματα, όπως στους υπολογιστές. Επ’ αυτού, αύριο.
