Αβεβαιότητα. Ποιος τη θέλει στη ζωή του; Κανένας. Η πιο κοινή νεύρωση στο ανθρώπινο είδος είναι η διαρκής, επιτακτική ανάγκη για βεβαιότητες – σε όλα τα επίπεδα.
Μια βεβαιότητα στη Φυσική ήταν η αιτιοκρατία του Νεύτωνα. Αν ένα σώμα είναι συμπαγές δεν μπορεί να είναι κάτι άλλο, σωστά; Αιτία αυτού ότι είναι στερεό.
Αλλά αυτά ισχύουν στην κλασική Φυσική. Στη νέα Φυσική, που ήρθε μαζί με τον 20ό αιώνα, το σκηνικό ανατράπηκε. Στο μεδούλι της, στο επίπεδο των υποατομικών σωματιδίων, η ύλη συμπεριφέρεται αλλιώς. Ενα ηλεκτρόνιο μπορεί να είναι σωματίδιο (πυκνό, ακέραιο, συγκεκριμένο) και την ίδια στιγμή κυματισμός (ρευστό, διαχυμένο στον χώρο). Οσο δεν το παρατηρούμε βρίσκεται στη συνθήκη της λεγόμενης κυματοσυνάρτησης. Μόλις όμως το παρατηρήσουμε, η κυματοσυνάρτηση καταρρέει και απομένει το σωματίδιο.
Είναι δυνατόν; Η ύλη που αποτελεί τα σώματά μας και τη Γη και τους γαλαξίες, βαθιά στα ριζώματά της να λειτουργεί τόσο άναρχα; Το μόνο βέβαιο, λοιπόν, εδώ είναι η αβεβαιότητα.
Ο Στέφανος Τραχανάς στο βιβλίο του «Ο βομβιστής και ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025) επιβεβαιώνει πως μία από τις κεντρικές φιγούρες πίσω από την Αρχή της Αβεβαιότητας ήταν ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ. Οπως γράφει, «όλα είναι “γραμμένα” στην αρχή του κυματοσωματιδιακού δυϊσμού της ύλης και την πιθανοκρατική της ερμηνεία».
Δυστυχώς, δεν είμαστε σε θέση –και λόγω χώρου αλλά κυρίως λόγω έλλειψης της απαραίτητης εποπτείας– να αναπτύξουμε εδώ τις βασικές τεχνικές λεπτομέρειες της θεωρίας (γι’ αυτό υπάρχει το εξαίρετο βιβλίο του Στ. Τραχανά), ωστόσο ελπίζουμε το πνεύμα της υπόθεσης να το έχουμε πιάσει.
Πάντως, είναι αυτές οι ιδέες που τρέλαιναν, εξόργιζαν τον Αϊνστάιν. Και δεν είναι τυχαίο ότι ουσιαστικά, μετά τις μεγάλες του επιτυχίες τις δεκαετίες του 1910 και του 1920, αργότερα απομονώθηκε και αφιερώθηκε σε έναν σκοπό που, χονδρικά μιλώντας, θα έδινε ικανοποιητικές απαντήσεις σε αυτά τα θέματα, ανατρέποντας τις επικρατούσες κβαντικές θεωρίες.
Ο επιστήμονας που, κατά τα άλλα, μεταμόρφωσε ριζοσπαστικά τον κόσμο γύρω μας, τον χώρο και τον χρόνο, δεν τα κατάφερε σ’ αυτό. Μεσολάβησε ο πόλεμος, με την έμφαση στην πυρηνική ενέργεια (άλλο πονεμένο κεφάλαιο για τον μέγα Αλβέρτο – μάλλον, αυτό κι αν ήταν πονεμένο κεφάλαιο), αλλά μετά τη λήξη του ο Αϊνστάιν, απομονωμένος στις εξοχές του Πρίνστον, θεωρούνταν κάτι σαν «σοφός γέρων», που όμως ουδεμία σχέση είχε με την εποχή του, έως τα 1955 οπότε και πέθανε.
Ο Χάιζενμπεργκ είχε γεννηθεί το 1901 στη Γερμανία από οικογένεια καλλιεργημένη και ήταν σε ένα μυστηριακό νησί του Βορρά, την Ελιγολάνδη, όπου είχε τα δικά του επιστημονικά «θεοφάνεια» το 1925-27. Οι ναζί τον αξιοποίησαν στο ατομικό τους πρόγραμμα, παρά τις εβραϊκές του ρίζες. Ο Στ. Τραχανάς είναι κατηγορηματικός: «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συμβολή του Χάιζενμπεργκ στην επιστήμη μόνο με εκείνη του Αϊν-στάιν μπορεί να συγκριθεί».
