«Τα ηλεκτρόνια αγαπούν την τρικυμία», γράφει ο Στέφανος Τραχανάς στο βιβλίο του «Ο βομβιστής κι ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025).
Νόστιμος αφορισμός που αναδεικνύει όσα παλαβά συμβαίνουν βαθιά στο μεδούλι της ύλης, από το ανθρώπινο σώμα έως τον πλανήτη μας, τον Ηλιο μας, έως τους γαλαξίες μέσα στο απέραντο παγερό Διάστημα.
Φέτος, που γιορτάζονται διεθνώς τα εκατό χρόνια από την πρώτη ολοκλήρωση της κβαντικής θεωρίας στη Φυσική, ο φυσικός και συγγραφέας Σ. Τραχανάς μιλάει για «επανάσταση» και κάπως έτσι έχουν τα πράγματα.
Η οποία ακόμη δεν έχει τελειώσει, αν αναλογιστεί κάποιος ότι υπάρχουν πολλά ακόμη να ανακαλύψουμε μέσα από την εξέλιξη των κβαντικών υπολογιστών – για να μη μιλήσουμε για το χαμένο «ιερό δισκοπότηρο» της Φυσικής: την ενοποίηση της θεωρίας της σχετικότητας (που αφορά τα μεγάλα σώματα) με την κβαντοφυσική (που αφορά τον υποατομικό κόσμο).
Τις δεκαετίες του 1910 και του 1920, όμως, οι νέες γενιές φυσικών «τρέλαιναν» ακόμη και έναν Αϊνστάιν, ο οποίος, όπως είδαμε σε περασμένα σημειώματα της στήλης, είχε κι αυτός βάλει έναν από τους θεμέλιους λίθους της κβαντοφυσικής.
Οταν όμως είδε ότι αυτό που προκύπτει είναι ότι ο «Θεός παίζει ζάρια με το σύμπαν», ταράχτηκε τόσο που θεώρησε πως απλώς δεν έχουμε αρκετή γνώση για να βγει κάτι ολοκληρωμένο. Αρα, κάτι σημαντικό λείπει.
Να θυμίσουμε εδώ ότι και με τις πρώτες ενδείξεις της θεωρίας της σχετικότητας που έδειχνε ότι ίσως να υπάρχουν άστρα στο σύμπαν που η μάζα τους καταρρέει στο άπειρο (αυτό που το 1967 ονομάστηκε «μαύρη τρύπα»), ο Αϊνστάιν αντέδρασε: δεν είναι δυνατόν να επιτρέπει το σύμπαν να υπάρχει τέτοια τερατωδία, είχε πει. Σήμερα όμως ξέρουμε ότι μαύρες τρύπες υπάρχουν. Είναι αυτό που γράφει ο Σ. Τραχανάς: ο Αϊνστάιν ήταν στο βάθος κλασικός φυσικός.
Οι νεότερες γενιές των φυσικών εκείνης της συναρπαστικής εποχής δεν ήταν. Ηταν έτοιμοι (και πρόθυμοι ίσως) να υποδεχθούν τη νέα τρέλα. «Ακόμη και το απλούστερο φυσικό σύστημα που υπάρχει στη φύση», γράφει ο Σ. Τραχανάς, «το άτομο του υδρογόνου στη θεμελιώδη του κατάσταση, δεν είμαστε σε θέση να πούμε τι ακριβώς κάνει “μέσα εκεί” το ηλεκτρόνιό του. (…) Μείνετε… σοκαρισμένοι, γιατί μόνο έτσι θα είστε σε… ετοιμότητα για όσα θ’ ακολουθήσουν»! Εξάλλου, το είχε πει ευθέως ο ίδιος ο (Νιλς) Μπορ: «Οποιος δεν έχει σοκαριστεί από την κβαντομηχανική, δεν την έχει καταλάβει!».
Το σύμπαν, η φύση, όλα γύρω μας και μέσα μας είναι εξόχως αλλόκοτα και παράδοξα. Μη μας παραπλανά η καθημερινή ρουτίνα και η ανθρώπινη λογική. Το συναρπαστικό είναι ότι κι εμείς αποτελούμε μέρος αυτής της σαγήνης.
Μια σαγήνη αβέβαιη: από αύριο θα προσεγγίσουμε την αρχή της αβεβαιότητας (ή απροσδιοριστίας), βασική θεωρία της κβαντοφυσικής.
