Ξεκινώ με τον αναγνώστη Νίκο Β., ο οποίος αναφέρεται στον αγαπημένο μου Ρομέν Γκαρί. Μικρό απόσπασμα από την «Ευρωπαϊκή θητεία» του: «Η Ευρώπη έχει τους μεγαλύτερους καθεδρικούς ναούς, τα αρχαιότερα πανεπιστήμια, τα σημαντικότερα μνημεία αλλά και τους αιματηρότερους πολέμους και τα πιο αποτρόπαια εγκλήματα». Ομως αυτό ισχύει και για όλους τους μεγάλους και δυναμικούς πολιτισμούς. Αναλογισθείτε την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. Ικανή για το καλύτερο και το χειρότερο. Εφτιαξε τον Παρθενώνα και γέννησε τους μεγάλους τραγικούς. Η ίδια Αθήνα όμως φέρθηκε με πρωτοφανή βαρβαρότητα απέναντι στους Μηλίους, έβγαλε από τα σπλάχνα της τους Τριάκοντα Τυράννους και καταδίκασε σε θάνατο τον Σωκράτη. Κατά τα λοιπά, οφείλω να παραδεχθώ ότι το άρθρο με τίτλο «Ποιος θα σώσει την Ευρώπη από τον εαυτό της» ερέθισε τους αναγνώστες της στήλης. Αυτήν τη φορά ξεπέρασαν κάθε προσδοκία μου, φτάνοντας έως τον Παρμενίδη και τον Ηράκλειτο. Αισθάνθηκα υπερήφανος ώσπου έφτασα στο σχόλιο της Κωνσταντίνας Λ., η οποία δικαίως, κατά τη γνώμη μου, επισήμανε ότι: «Κάποιοι σχολιαστές πρέπει απλά να ανταλλάξουν τηλέφωνα και να συνεχίσουν κατ’ ιδίαν». Μιλούσαν μεταξύ τους διότι, όπως έγραψε ο Θ.Μ.: «Η κουβέντα γίνεται περί ανέμων και υδάτων, γιατί από μόνο του το άρθρο δεν τραβάει». Δεν τραβάει μεν, σε προκαλεί να σχολιάσεις δε.
Εγραψα ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, όποτε έφτανε να απειλείται από τον εαυτό του –την κόπωση, την απογοήτευση– στρεφόταν προς τους κλασικούς για να τονώσει τις ζωτικές του δυνάμεις. Ο Λεωνίδας Κ. με προκαλεί: «Αυτό πού έγινε και σαν πόσες φορές;». Του απαντάει ο Αντώνης Α., ο οποίος του υπενθυμίζει την Αναγέννηση, αλλά και τον Διαφωτισμό με το ρεύμα του νεοκλασικισμού. Ο ίδιος απαντά στο ερώτημα λέγοντας πως μόνον η Ευρώπη μπορεί να σώσει την Ευρώπη από τον εαυτό της. Και στο σημείο αυτό φτάνουμε στον πυρήνα του προβλήματος. Εγραψα ότι η Ευρώπη και κατ’ επέκταση η Δύση εδώ και δεκαετίες αρκείται στα τεχνολογικά της επιτεύγματα. Μου απαντά ο Θ.Λ.: «Δεν υπάρχει μόνο η τεχνολογία (π.χ. ΤΝ). Υπάρχει και η επιστήμη. Και αυτή έχει κάνει τεράστια άλματα (π.χ. μοριακή βιολογία και γενετική)». Εχει δίκιο. Πλην όμως ο μαρασμός της καλλιτεχνικής δημιουργίας, η απουσία νέων ιδεών, φιλοσοφικών ή πολιτικών, έχει να κάνει με την αδυναμία της Ευρώπης να επεξεργαστεί τον εαυτό της και την ταυτότητά της.
Και θα καταλήξω με τον Αντώνη Α.: «Η τέχνη της Ευρώπης ήταν άλλοτε ποίηση, ενσάρκωση, μέθεξη. Τώρα κατάντησε μουτζούρα με υποσημείωση. Οχι συγκίνηση – αλλά εξήγηση. Οχι μυστήριο – αλλά καταναγκασμός του βλέμματος… Και τολμά να ζητά εννοιολογική στράτευση και υπακοή μπροστά στο τίποτα – λες και το άσπρο τετράγωνο έχει ανάγκη από μανιφέστο. Ετσι δεν σώζεται η Ευρώπη».
