Το 1913, ο 27χρονος τότε Νιλς Μπορ έφτασε σε ένα σημείο-σταθμό για τη νέα φυσική. Οπως γράφει ο Στέφανος Τραχανάς στο βιβλίο του «Ο βομβιστής κι ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025), ο Μπορ επέκτεινε τους κβαντικούς νόμους του Πλανκ πάνω στα φαινόμενα του φωτός και στην κατανόηση του τρόπου κίνησης των ηλεκτρονίων στα άτομα υδρογόνου.
Ουσιαστικά ο «μεγάλος Δανός» έδειξε ότι στον μικρόκοσμο γίνονται κβαντικά άλματα – η φύση όμως λειτουργεί με άλματα; Οχι με τη γνωστή συνέπεια και συνέχεια των κινήσεων στον χώρο;
Τεράστια ονόματα της Φυσικής τότε, από τον Αϊνστάιν και τον ίδιο τον Πλανκ έως τον Ερβιν Σρέντινγκερ και τον Βόλφγκανγκ Πάουλι, αντέδρασαν έντονα. Ειδικά ο Αϊνστάιν ήταν πιο απορριπτικός απ’ όλους, μιλώντας ακόμα και για «ντροπή».
Οταν ο Πάουλι εξέθεσε τον δικό του αποτροπιασμό στον Βέρνερ Χάιζενμπεργκ, λέγοντας «η όλη υπόθεση είναι σαν παραμύθι», ο τελευταίος του απάντησε: «Κι όμως, παρόλο που είναι τρέλα, έχει μια μέθοδο μέσα της». (Ο Χάιζενμπεργκ συνέδεσε αργότερα το όνομά του με την «κατ’ εξοχήν εμβληματική αρχή της κβαντικής θεωρίας: την αρχή της αβεβαιότητας».)
Πώς να δεχθεί όμως ένας φυσικός ότι μια επιστημονική θεωρία έχει «τρέλα» μέσα της;
Εν κατακλείδι, τι αρχίζει να καταλαβαίνει το 1913 για τον κόσμο που μας περιβάλλει μέσα από τα πρώτα βήματα της κβαντικής θεωρίας, την ολοκλήρωση της οποίας γιορτάζουμε φέτος (100 χρόνια από το 1925); Με τα λόγια του Στ. Τραχανά: «Η εξωτερική… ειρηνική εικόνα δύο πολύ αγαπημένων μας υγρών –ας πούμε, νερού και κρασιού σε δύο ποτήρια– είναι απατηλή. Οχι μόνο δεν είναι απείρως διαιρετά, όπως τόσο πειστικά μας λένε οι αισθήσεις μας, αλλά και αυτά τα αόρατα και άτμητα κομματάκια νερού και κρασιού, από τα οποία τελικά αποτελούνται, είναι σε κατάσταση αέναης και σφύζουσας κίνησης. Η εικόνα της “ήρεμης ύλης” είναι σίγουρα ψευδής. Είναι μια από τις μακροσκοπικές μας πλάνες».
Κι ακόμα: από το 1900 έως το 1913, η νέα φυσική περιέγραψε λεπτομερώς τα ίδια τα άτομα τα οποία εμφανίζονται μεν… κούφια, χάριν όμως κβαντικών αλμάτων αποκτούν σταθερά συμπλέγματα, γίνονται, κατά κάποιο τρόπο, συμπαγή (όπως τα ήθελε και ο Δημόκριτος και ο Λουκρήτιος). «Το κβαντικό άτομο –το άτομο του Μπορ– είναι λοιπόν σε θέση να συνδυάζει τη σταθερότητα με την αλλαγή. Μόνο που οι αλλαγές –οι μεγάλες αλλαγές– δεν μπορούν πλέον να γίνουν με βαθμιαία συσσώρευση πολλών μικρών αλλαγών –όπως στον κλασικό κόσμο–, αλλά μόνο με ασυνεχή τρόπο, με μεγάλα κβαντικά άλματα. Αντίθετα με ό,τι πίστευε ο Αριστοτέλης, η φύση κάνει άλματα».
