Κλείναμε χθες με το σχόλιο του Στέφανου Τραχανά, ο οποίος γράφει στο βιβλίο του «Ο βομβιστής κι ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025) ότι ο Αϊνστάιν, μολονότι μέσα σε μια χρονιά –το 1905– ανέπτυξε δύο επαναστατικές θεωρίες, την ειδική θεωρία της σχετικότητας και την κβαντική ερμηνεία του φωτοηλεκτρικού φαινομένου, «που αποκάλυψε με τον πιο αναμφίβολο τρόπο την ύπαρξη του φωτεινού κβάντου», ήταν παρ’ όλα αυτά ο τελευταίος «κλασικός φυσικός».
Το σχόλιο έχει τη σημασία του: ο Αϊνστάιν ουδέποτε συμπάθησε την κβαντοφυσική. «Από όλους τους φυσικούς της γενιάς του ήταν ο μόνος που μπορούσε να εκτιμήσει πλήρως την απαράμιλλη εσωτερική συνοχή και ομορφιά που έδωσε στην κλασική φυσική η σχετικιστική της αναδόμηση», παρατηρεί ο Στ. Τραχανάς.
Το μεγάλο πρόβλημα για τον Αλβέρτο ήταν ότι ειδικά με την κβαντική θεωρία ανατρεπόταν το κεντρικό χαρακτηριστικό του κλασικού κόσμου: η απόλυτη αιτιοκρατία. Το περίφημο «Δεν παίζει ο Θεός ζάρια με το σύμπαν» δεν ήταν παρά μια εκ βαθέων αντίδραση του Αϊνστάιν στην τυχαιότητα και την απροσδιοριστία των πραγμάτων που ευαγγελιζόταν η νέα Φυσική του 20ού αιώνα.
Να πούμε εδώ, παρενθετικά, ότι τόσο η ειδική θεωρία της σχετικότητας (1905) όσο και η γενική (1915) αφορούν τη Φυσική των μεγάλων σωμάτων, πλανήτες, αστέρες, γαλαξίες κ.ο.κ., σε αντίθεση με την κβαντοφυσική που επικεντρώνεται στις απειροελάχιστες δομές της ύλης στο σύμπαν.
Η εδραίωση της σχετικότητας του χρόνου (και μαζί με αυτήν η καμπυλότητα του χώρου, αφού χώρος και χρόνος στον νέο κόσμο, και κατά τον Αλβέρτο, δεν είναι παρά ένα πράγμα: όταν επιβραδύνεται ο χρόνος, καμπυλώνει ο χώρος) ήταν μάλλον αρκετή για να ταράξει το κλασικό οικοδόμημα της παλαιάς εποχής. Αυτό που αχνοφαινόταν στους κόλπους της νέας μικροσωματιδιακής Φυσικής φάνταζε ακόμη πιο τρομακτικό.
Για να φανταστούμε όμως: σε μια εποχή που γεννά έναν παγκόσμιο πόλεμο και μια ριζοσπαστική κοινωνική επανάσταση (τη ρωσική), κατά την οποία η ψυχανάλυση αρχίζει να ανιχνεύει τα αχανή σκοτάδια του υποσυνείδητου (νέα έννοια κι αυτή!), η Φυσική έρχεται να επιβεβαιώσει πως ο κόσμος μας είναι ακόμη πιο αλλόκοτος.
Ο Αϊνστάιν αδυνατούσε –μάλλον, αρνιόταν– να αποδεχθεί τα νέα δεδομένα –στην έλευση των οποίων είχε συμβάλει και ο ίδιος–, οπότε έδωσε άπλετο χώρο σε μια νέα γενιά φυσικών, στους «πιτσιρικάδες», όπως λέει ο Στ. Τραχανάς, οι οποίοι ήταν απολύτως πρόθυμοι να διαβάσουν –ή να αποκωδικοποιήσουν– «το νέο κεφάλαιο του βιβλίου της φύσης που για πρώτη φορά ανοίχτηκε μπροστά μας».
