Το ημερολόγιο έγραφε 14 Δεκεμβρίου του 1900: στο ετήσιο συνέδριο της γερμανικής εταιρείας Φυσικής, το κοινό άκουγε έναν αξιοσέβαστο επιστήμονα να αναπτύσσει μια θεωρία για τη φύση του φωτός.
Στην ομιλία του ο εν λόγω επιστήμων αναφερόταν σε ένα «φωτεινό κβάντο» και στο βιβλίο του «Ο βομβιστής και ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025), ο Στέφανος Τραχανάς παρατηρεί: «Το φως –έτσι έλεγε ο ομιλητής– αποτελείται από πολλά μικρά κομμάτια –κομμάτια… φωτός δηλαδή– και λιγότερο φως από εκείνο ενός μοναχικού κβάντου δεν γίνεται να υπάρχει», σχολιάζει ο Στ. Τραχανάς, ο οποίος προσθέτει πως τότε ήταν η πρώτη φορά που ακούστηκε η λέξη «κβάντο», «η οποία σύντομα θα γινόταν το “σήμα κατατεθέν” της νέας φυσικής που γεννήθηκε μαζί της. Κβάντο –λατινιστί quantum– σημαίνει “ποσόν”. Και στα δικά μας συμφραζόμενα “ελάχιστο ποσόν”».
Εως τότε η διεθνής κοινότητα των φυσικών είχε αποδεχθεί την ηλεκτρομαγνητική θεωρία του Μάξγουελ, σύμφωνα με την οποία το φως λογιζόταν ως «μια συνεχής ροή ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας». Στα 1900, όμως, οι φυσικοί άκουγαν άναυδοι ότι το φως ήταν κάτι άλλο: μεμονωμένα, αλλά αδιαίρετα πακέτα.
Αυτό ήταν. «Από τότε και ύστερα θα βλέπαμε πια το φως περισσότερο ως φωτεινή “βροχή” παρά ως το συνεχές και απείρως διαιρετό κύμα ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας της παλιάς Φυσικής». Και έτσι γεννήθηκε μια νέα Φυσική που εκατό χρόνια μετά βρίσκεται στην κορύφωσή της, κυρίως μέσα από τις εξελίξεις στους κβαντικούς υπολογιστές. (Φέτος εορτάζονται διεθνώς τα 100 χρόνια από την πρώτη ολοκληρωμένη μορφή της κβαντικής θεωρίας.)
Ποιος ήταν όμως ο ομιλητής του 1900; Ο Γερμανός καθηγητής Μαξ Πλανκ, 42 ετών τότε. Συντηρητικός άνθρωπος, πράος, δεν είχε τίποτε από το προφίλ του «επαναστάτη επιστήμονα». Μάλιστα, ο ίδιος δεν συμφιλιώθηκε ποτέ με αυτή του τη θεωρία.
Είχε όμως και πιο σοβαρά προβλήματα: ο μεγάλος του γιος σκοτώθηκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο νεότερος βασανίστηκε έως θανάτου από την Γκεστάπο ανακρινόμενος για τη συμμετοχή του στο αποτυχημένο πραξικόπημα κατά του Αδόλφου Χίτλερ, ενώ έχασε τη γυναίκα του και τις δύο κόρες του στη διάρκεια της εγκυμοσύνης τους. Μιλάμε για κατάρα, κυριολεκτικά.
Είχε μία ακόμη ιδιαιτερότητα ο Πλανκ: ήθελε να γίνει συνθέτης. Από μικρός έπαιζε τσέλο, πιάνο και εκκλησιαστικό όργανο, ενώ έγραφε και μουσική. Τον κέρδισε τελικώς η Φυσική, αλλά σε ώριμη ηλικία είχε δεύτερες σκέψεις για την επιλογή ζωής που πήρε.
«Δεν θα μάθουμε ποτέ τι είδους μουσική θα έγραφε ο Πλανκ», σχολιάζει ο Στ. Τραχανάς, «αν ακολουθούσε το κάλεσμα της άλλης του πλευράς· γνωρίζουμε όμως ότι αυτό που τελικά έκανε θα είναι κτήμα της ανθρωπότητας ες αεί».
