Στο προηγούμενο κείμενο λέγαμε για την «ασυνείδητη μεροληπτικότητα». Η μνήμη, η όραση, η άποψή μας για εμάς τους ίδιους και τον κόσμο μας μεταβάλλονται διαρκώς. Ο κόσμος αποτελεί ένα διαρκές αντικείμενο ερμηνείας, τελεί υπό διαπραγμάτευση. Κάθε ώρα και στιγμή καταλήγουμε σε μία σειρά από συμπεράσματα που δεν είναι τόσο λογικά και εκλεπτυσμένα όσο θα θέλαμε. «Η ασυνείδητη κρίση μας, που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις κατηγορίες στις οποίες κατατάσσουμε τους ανθρώπους, μάχεται συνεχώς με την περισσότερο στοχαστική και αναλυτική», λέει ο Leonaed Mlodinow στο βιβλίο Κάτω Από Το Κατώφλι, Το Νέο Ασυνείδητο Και Τι Μας Διδάσκει (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Η αλληλεπίδραση με ανθρώπους μάς βοηθάει να δούμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και να μην τους τσουβαλιάζουμε. Έτσι δεν μπορούμε να πούμε «οι γυναίκες δεν είναι καλές νομικές σύμβουλοι», εάν έχουμε στο νου μας κάποιες συγκεκριμένες που είναι αστέρια στο πεδίο τους.
Μέσα από τη συνειδητή σκέψη και την αλληλεπίδραση ο νους μας «αποκτάει όπλα, για να αντισταθμίζει την τάση μας να σκεφτόμαστε με στερεότυπα». Η προσωπική εμπειρία έρχεται να πάρει τη θέση ενός φαντάσματος, μιας φαντασίωσης για το τι είναι οι Παλαιστίνιοι, οι Κινέζοι, οι Άγγλοι, οι γυναίκες-ε, δεν είναι ένα πράγμα. Μιλάμε για πλήθη που περιλαμβάνουν χιλιάδες επί χιλιάδων κάθε δεδομένη στιγμή, μήπως δεν είναι όλοι ίδιοι/όλες ίδιες;
Μέρες που είναι σκέφτομαι τις βάναυσες διακρίσεις που υφίστανται οι γυναίκες. Και ειδικά αυτό το συκοφαντημένο πλάσμα, η γυναίκα που μεγαλώνει. Χρωστάει ακόμη την απολογία της στην κοινωνία. Όπως έχει γράψει η Ούρσουλα Λε Γκεν, οφείλει να κρύβεται σαν την κατσαρίδα από το φως και το βλέμμα, να υπηρετεί το ρόλο της αποσεξουαλικοποιημένης, απασφαλισμένης βόμβας μέσα σε μια χαραμάδα μίζερης οικιακής απόσυρσης και, παράλληλα, να μη βρίσκει λόγο ύπαρξης αφού πια δεν φροντίζει ή δεν παράγει μωρά (η εμμηνόπαυση σαν σκιάχτρο κλπ.).
Το ενδεχόμενο μία γυναίκα, ιδίως προχωρημένης ηλικίας, να είναι ένα ολόκληρο σύμπαν, με τη δική της αισθητική, τις λαχτάρες, τις ορέξεις και τις ανάγκες της δεν εκφράζεται δημόσια κι άρα δεν μάς περνάει απ’ το μυαλό, εκτός κι αν επεξεργαστούμε την ακατέργαστη στερεοτυπική κρίση μας, για παράδειγμα οφελούμενοι/ες από την καλή λογοτεχνία. Το μυθιστόρημα Corrections του Jonathan Franzen, μού ‘ρχεται στο νου όπου υπάρχει μια εξαιρετικά γραμμένη γερασμένη μαμά. Ή μπορεί να είναι κανείς παρατηρητικός στη ζωή και να αντικαθιστά της ακατέργαστες κρίσεις με πιο καλλιεργημένες συνειδητοποιήσεις για το μυστήριο των ανθρώπων.
Ακόμη κι ο οδηγός μας σ’ αυτή τη διαδρομή, ο «ορθολογικός επιστήμονας» Mlodinow έπεσε στην παγίδα των διακρίσεων όταν πήγε να επισκεφτεί την ηλικιωμένη μητέρα του σ’ έναν οίκο ευγηρίας. Στις επισκέψεις του στον οίκο ευγηρίας περιβαλλόταν από ενενηντάχρονους. «Δεν τους έβλεπα σαν ξεχωριστά άτομα, αλλά μάλλον σαν τυπικά δείγματα του κοινωνικού τους στερεοτύπου, υποθέτοντας πως ήταν όλοι τους (εκτός από τη μητέρα μου φυσικά) μάλλον αργόστροφοι και ξεχασιάρηδες».
Υποθέτοντας λίγο πολύ πως όλοι οι συγκάτοικοι της μαμάς του ήταν ξεμωραμένα γερόντια δεν έδινε σημασία στα λεγόμενά τους. Ώσπου κάποια φιλενάδα της μαμάς εντόπισε ύποπτα σημάδια που προμήνυαν εγκεφαλικό και φρόντισε η μητέρα του συγγραφέα να λάβει την αντίστοιχη ιατρική φροντίδα. Η ενενηντάχρονη φιλενάδα δεν ήταν απλώς μία καλοσυνάτη γριούλα που αγαπούσε τα μπισκότα και τα επιτραπέζια, αλλά και μία διακεκριμένη επιστήμονας, γιατρός. «Καθώς με τον καιρό γνώρισα σιγά σιγά και τους υπόλοιπους ενοίκους του οίκου ευγηρίας, άρχισα να βλέπω τους ενενηντάχρονους σαν άτομα με ποικίλους και μοναδικούς χαρακτήρες».
Σοκ. Οι άνθρωποι (κι ο ίδιος μας ο εαυτός) είναι περίπλοκα πεδία, μυστηριώδη, γεμάτα αντιφάσεις! Σύμπαντα που μάς προσπερνάνε φευγαλέα καθώς εμείς κινούμαστε στον δικό μας χωροχρόνο. Μία «γριά» μπορεί να σκέφτεται ακόμη, να τρέφει συναισθήματα για άλλες «γριές». Διαβάζοντας τον φυτουκλίστικο Mlodinow κατάλαβα ότι ο εγκέφαλός μας έχει μια προδιάθεση να κατηγοριοποιεί, μάλιστα η τάση μπορεί να είναι ωφέλιμη. Όταν δεν οδηγεί σε διακρίσεις, φαίνεται να μάς επιτρέπει να διαβάζουμε γρήγορα, να μαθαίνουμε καινούρια πράγματα κλπ. Κατάλαβα, όμως, και τούτο: το τσουβάλιασμα των ανθρώπων σε αυθαίρετες κατηγορίες είναι μία από τις πολλές εκφάνσεις της διανοητικής τεμπελιάς. Μια ζαβολιά στη συζήτηση. Οι άλλοι άνθρωποι είναι ολόκληροι άγνωστοι αστερισμοί.
