Με μεγάλη δυσκολία διάβασα πως κάποιος πήγε σ’ ένα χωράφι λίγο έξω από τη Θεσσαλονίκη και χάραξε με τρακτέρ τις λέξεις «δεν έχω οξυγόνο» πέρα πέρα, για να φαίνεται από μακριά. Δεν μπορούσα να την καταπιώ την είδηση, γιατί το τρακτέρ είναι βραδυκίνητο και σκέφτηκα μα τι τον νοιάζει; Ο άνθρωπος έχασε τον αδερφό του στα Τέμπη. Πήγε στη Λάρισα, έψαχνε να τον βρει. Του είπαν «ταυτοποιήθηκε». Η λέξη «συλλυπούμαι» δεν φτάνει.
Αλλά κανείς δεν λέει τα συλλυπητήρια κυριολεκτικά. Το λες για να πεις κάτι και μετά σιωπάς μπροστά στο πένθος του άλλου. Οι πενθούντες εμπνέουν σεβασμό. Βρίσκονται εκτός του πεδίου της κοινωνικής κριτικής. Στην περίπτωση των Τεμπών, όπου μέρος του πένθους έχει καταστεί δημόσιο, αυτό δεν αλλάζει.
Δεν είναι αντικείμενα προς κρίση οι συγγενείς των θυμάτων. Έχει κάτι αισχρό να κάθεται ο καθένας πίσω από μία οθόνη και να κρίνει πώς αντιδρούν μανάδες που χάσανε το παιδί τους, αγρότες, ντόπιοι κλπ. (θυμηθείτε: οι άνθρωποι ακόμη δεν έχουν ασφαλές τρένο ή σαφείς εξηγήσεις!). Δεν είναι άνθρωποι που διάλεξαν να εμπλακούν στα πράγματα. Δεν είναι τίποτα ομάδες με επιτελεία. Γαλουχημένοι στα γρανάζια της εξουσίας. Δεν είναι καν στο πλαίσιο της δουλειάς τους η δημόσια έκθεση. Δεν είναι τηλεοπτικοί ηθοποιοί.
Αναλαμβάνουν δράση πολιτική, γιατί το ίδιο το πένθος τους έχει μέσα κάτι πολιτικό. Όπως άλλα, θετικά, συναισθήματα μπορούν να ενεργοποιήσουν έναν άνθρωπο να αναλάβει πολιτική δράση, έτσι και η αίσθηση της αδικίας μπορεί να ωθήσουν ανθρώπους να εκφραστούν. Όσοι αντιμετωπίζουν με καχυποψία την επιθυμία μίας ομάδας πολιτών να οργανωθεί και να συνασπισθεί γύρω από την ειρηνική διεκδίκηση των στόχων της, φοβάμαι πως δεν είναι και τόσο δημοκράτες όσο φαντάζονται.
Η βασική συνθήκη του πένθους παραμένει παρά τη δημοσιότητα: Κανείς δεν ξέρει τι περνάει η οποιαδήποτε μαμά που έχει χάσει το παιδί της. Γι αυτό και προκαλούν τέτοια δυσφορία οι αξιολογικές κρίσεις που εκφέρονται σε σχέση με τις μαμάδες νεκρών. Σπάει ένα ταμπού που δεν κάνει να σπάει. Το ταμπού αυτό είναι γερά θεμελιωμένο και σχετίζεται με τη συντήρηση κάποιας ευπρέπειας: η μητέρα που πενθεί είναι ένα πρόσωπο ιερό. Ακόμη κι όταν ο θυμός της μεταφέρεται στο πεδίο της δημόσιας ζωής (για λόγους που η ίδια δεν διάλεξε) παραμένει μία ιερή μορφή.
Το πένθος απελευθερώνει δυνάμεις που φαντάζουν τρομακτικές. Μπορεί κανείς πράγματι ν’ αποφασίσει να χαράξει τη λύπη του σε μια βουνοπλαγιά. Μπορεί παρά την κούραση, τη συκοφάντηση και το θολό τοπίο να ψάχνει έναν τρόπο δικαίωσης ενός άδικου χαμού. Το σώμα μας, άλλωστε, είναι πεδίο άσκησης πολιτικής. Μεταφέρεται με δημόσια ή ιδιωτικοποιημένα και πτωχευμένα μέσα μεταφοράς. Θεραπεύεται με βάση τους κανόνες της επιστήμης σε υποστελεχωμένα θεραπευτήρια. Παραδίδεται διαρκώς στην κοινωνία, που το κοιτάζει, το κρίνει, το ενισχύει, το καθιστά ασφαλές.
Η ζωή μέσα σε σώμα είναι πιο κοινωνική απ’ όσο θέλω να παραδεχθώ. Και μόνο το γεγονός της ενσωμάτωσής μας (δεν είμαστε αποκλειστικά ψυχή, πνεύμα, νοημοσύνη) μάς κάνει να έχουμε ανάγκη τους άλλους. Μία από τις θεμελιωδέστερες υποσχέσεις του κράτους είναι ότι φυλάει τα σώματά μας. Ότι εξασφαλίζει την προβλεψιμότητα που είναι αναγκαία για τη συνέχιση της ζωής.
Η πληγή των Τεμπών δεν κλείνει μεταξύ άλλων γιατί η διαχείρισή της ήταν και παραμένει χαοτική. Γιατί στα καλώδια του ξεκοιλιασμένου τρένου είδαμε κάτι που ποτέ δεν πρέπει να κοιτάμε κατάματα σε μία οργανωμένη κοινωνία: την απόλυτη ευαλωτότητα της ανθρώπινης συνθήκης και την αποτυχία αυτής της μυθικής οντότητας, του κράτους, να κάνει κάτι γι αυτό.
