«Δεν γίνεται να φτιάξεις ομελέτα χωρίς να σπάσεις αυγά». «Πρέπει να σπάσουμε αυγά». Αυτά τα κλισέ συναγωνίζονται εκείνο το άλλο «δεν μπορούν να κουνάνε το δάχτυλο». Φυσικά, η πολιτική γλώσσα μεταβάλλεται διαρκώς προκειμένου να εξυπηρετήσει το σκοπό της, να πείθει και να απονευρώνει προκειμένου να εξασφαλίζει τη συνέχιση της εξουσίας. Σκεφτείτε το ρήμα «εργαλειοποιώ» για παράδειγμα στη φράση: «το δυστύχημα εργαλειοποιείται». Κακά ελληνικά. Δικηγορίστικα, συνηθισμένο λεκτικό καταφύγιο όσων αισθάνονται πως πρέπει να αμυνθούν σε μία διαδικασία απόδοσης ευθυνών. Άκομψο και κουραστικό στην επανάληψη το ρήμα υπονοεί πως δεν μπορείς να εκφράζεις συναισθήματα πένθους, οργής, δικαίωσης, χωρίς να λαμβάνεις υπόψη την ενδεχόμενη αντίδραση των άλλων-ασφυκτικό.
Είχα ανάγκη ν’ αφήσω τη σκέψη μου να τρέξει, γιατί όσο παρακολουθώ τα Τέμπη τόσο δικαίως συγχύζομαι, και ψάχνοντας σ’ έναν σωρό με μικρά βιβλία περί ελευθερίας πέτυχα ένα έργο του Μπερλίν από μία σειρά των Αντιπόδων που επιμελείται ο Διονύσης Καψάλης. Λέγεται «Η διανοητική διαδρομή μου». Έχει μέσα διάφορες σκέψεις του Αϊζάια Μπερλίν, που γεννήθηκε το 1909 στη Ρίγα, μέσα σε πλούσια Εβραϊκή οικογένεια και πέθανε στην Οξφόρδη το 1997, ενώ πέρασε τη ζωή του γράφοντας και διδάσκοντας και ακούγοντας τις αγαπημένες του όπερες και τη μουσική των Σούμπερτ, Μπετόβεν, Μότσαρτ, Μπαχ.
Ξεφυλλίζοντας το βιβλιαράκι έπεσα στο κομμάτι «πλουραλισμός». Τη λέξη είχα να την ακούσω από το σχολείο, όταν φοβόμασταν μην τυχόν και πέσει σαν θέμα έκθεσης. Δεν έπεσε. Λέει ο Μπερλίν: «Αν ο πλουραλισμός αποτελεί έγκυρη άποψη, και αν είναι εφικτός ο αμοιβαίος σεβασμός ανάμεσα σε συστήματα αξιών που δεν είναι κατ’ ανάγκην εχθρικά το ένα προς το άλλο, τότε δημιουργούνται προϋποθέσεις για ανεκτικότητα […]».
Κι ύστερα λέει ως προς τον εθνικισμό: «Η αίσθηση ότι ανήκει κανείς σ’ ένα έθνος μου φαίνεται εντελώς φυσική και όχι καθεαυτήν καταδικαστέα ή, έστω, επικριτέα. Αλλά στην εξημμένη της κατάσταση-το έθνος μου είναι καλύτερο από το δικό σου, εγώ ξέρω πώς πρέπει να διαμορφωθεί ο κόσμος και οφείλεις να υποκύψεις επειδή εσύ δεν ξέρεις, επειδή είσαι κατώτερος από εμένα, επειδή το έθνος μου είναι κορυφαίο και το δικό σου βρίσκεται πολύ, πολύ χαμηλότερα από το δικό μου και πρέπει να προσφερθεί σαν υλικό στο δικό μου, το οποίο είναι το μόνο ικανό να δημιουργήσει τον καλύτερο δυνατό κόσμο-μια τέτοια αίσθηση αποτελεί μορφή παθολογικού εξτρεμισμού που μπορεί να οδηγήσει, και οδήγησε, σε ασύλληπτες φρικαλεότητες».
Τα υπογράμμισα όλ’ αυτά και με μολύβι και με στυλό. Συνεχίζει με κάποιο επιχείρημα κατά όλων των -ισμών, που, εάν κατάλαβα καλά, τους βλέπει σαν θεότητες οι οποίες μπορεί να προκαλέσουν ανθρωποθυσίες. Βάζοντας μαζί φανατισμό, κομμουνισμό, εθνικισμό, ακραίες θρησκευτικές πίστες κλπ. με ξένισε λίγο, αλλά πρέπει να ‘χουμε κατά νου τον 20ο αιώνα. Έτσι, έφτασε, τελικά, σε μία κορύφωση που βρήκα απολύτως ταιριαστή με τη ζωή μας τώρα και γι αυτό και σας την μεταφέρω.
«Οι περισσότεροι επαναστάτες πιστεύουν, κρυφά ή απροκάλυπτα, ότι για να δημιουργηθεί ο ιδεώδης κόσμος πρέπει να σπάσουν αυγά, αλλιώς η ομελέτα δεν φτιάχνεται. Αυγά βεβαίως σπάζονται-πιο βίαια και πιο οικουμενικά από ποτέ στην εποχή μας-αλλά η ομελέτα δεν είναι ορατή, βρίσκεται σε άπειρη απόσταση». Σκέφτομαι, φυσικά, την επανάσταση της αντιδραστικής σκέψης, αλλά και το πρόταγμα της αποτελεσματικότητας, του μάνατζμεντ και της λογικής της διαχείρισης που έχουν αποθεωθεί στην πολιτική εδώ και δεκαετίες με αποτέλεσμα, λόγω μίας σειράς αποτυχιών, όλος ο κόσμος ν’ αγωνιά για τις κινήσεις του χεριού ενός αποχαλινωμένου μεγιστάνα του πλούτου (δεν ξέρω αν η λέξη αρκεί για πλούσιους που σωρεύουν τρις) .
Λέει ο Μπερλίν: «όλες οι δικαιολογίες για το σπάσιμο αυγών χάριν της τελικής ομελέτας, όλες οι κτηνωδίες, οι θυσίες, η πλύση εγκεφάλων […]όλα τούτα για το τίποτα, διότι το τέλειο σύμπαν δεν είναι απλώς ανέφικτο αλλά αδιανόητο, και όλα όσα γίνονται για την εγκαθίδρυσή του βασίζονται σε μια πελώρια διανοητική πλάνη». Δεν υπάρχει τέλειο έθνος; Τέλειο σύνορο; Τέλεια χώρα; Τέλειος καθρέφτης να καθρεφτίσω το μεγαλείο μου; Όλα τα αποσπάσματα είναι σε μετάφραση του Σάββα Κονταράτου.
