Το 2003, ο Γάλλος αστροφυσικός Νταβίντ Ελμπάζ, συγγραφέας του βιβλίου «Το πιο όμορφο τέχνασμα του φωτός. Κι αν το σύμπαν, τελικά, έχει νόημα;» (μτφρ.: Αγγελος Φιλιππάτος, επιμ. Βασίλης Χαρμανδάρης, εκδ. ΠΕΚ), γνώρισε ένα ίνδαλμά του: τον μυθιστοριογράφο Ζοζέ Σαραμάγκου. Ηταν στο περιθώριο γυρισμάτων ενός ντοκιμαντέρ με θέμα τον Πορτογάλο νομπελίστα, με τίτλο «Ο χρόνος μιας μνήμης».
Οι δύο άνδρες συναντήθηκαν στο Μουσείο Κοπέρνικου στη Ρώμη για να συζητήσουν «για τον χρόνο και τις μαύρες τρύπες». Ο Ελμπάζ μεταφέρει λόγια του Σαραμάγκου μπροστά στην κάμερα: Οταν ένας ηλικιωμένος, έλεγε, φυτεύει καστανιές ή καρυδιές, γνωρίζει ότι δεν θα προλάβει να φάει από τους καρπούς τους. Επιμένει όμως· φυτεύει τα δέντρα επειδή θέλει να αφήσει το δικό του ίχνος μέσα στον χρόνο.
«Παρ’ όλα αυτά», πρόσθεσε ο Σαραμάγκου, «θα πρέπει να είμαστε ταπεινοί και να ξέρουμε ότι όλα έχουν ένα τέλος. Είναι πιθανό ότι μια μαύρη τρύπα θα καταπιεί τον γαλαξία μας και, τότε, θα εξαφανιστεί το αποτύπωμα του απανθρακωμένου ανθρώπου στη Χιροσίμα, θα εξαφανιστεί το λευκό χέρι στο σπήλαιο Λασκό, θα εξαφανιστούν αυτές οι λέξεις και όλα τα υπόλοιπα. Θα είναι σαν να μην υπήρξαμε ποτέ. Δεν αξίζει τον κόπο να πιστεύουμε στην αθανασία, επειδή δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει η αθανασία».
Για τον Σαραμάγκου, ο άνθρωπος βρίσκεται στη μέση του δρόμου από το ζώο στον άνθρωπο. «Θα είναι δύσκολο το μονοπάτι, ώσπου να αφυπνισθεί μέσα μας ο άνθρωπος».
Ο Ελμπάζ συγκράτησε αυτά τα λόγια. Λίγο αργότερα, του έγραψε μια επιστολή. «Από επαγγελματική διαστροφή», του γράφει ανάμεσα στα άλλα, «αλλά και επειδή η ελπίδα πεθαίνει τελευταία, αναζητώ κόκκους άμμου στη σχεδόν ακλόνητη τελειότητα του ανθρώπινου κυνισμού. Εχω συγκεντρώσει έναν μικρό σωρό άμμου, την οποία αφήνω να γλιστράει ανάμεσα από τα δάχτυλά μου κάθε φορά που βρίσκομαι αντιμέτωπος με γεγονότα που μου υπενθυμίζουν την τρομακτική αλήθεια του ισχυρισμού σας, ότι “είμαστε ο χαμένος κρίκος ανάμεσα στα ζώα και στον άνθρωπο”».
Ο Ελμπάζ μεταφέρει στον συγγραφέα μια ιστορία που για εκείνον «είναι ένας από αυτούς τους μικρούς κόκκους άμμου»: Πώς στα γυρίσματα ενός ντοκιμαντέρ σε σφαγεία, ο σκηνοθέτης έσωσε, πληρώνοντας, ένα αρνάκι που επρόκειτο να σφάξουν επιτόπου.
Δεν ήταν μια πράξη που άλλαξε τον κόσμο, παραδέχεται ο Ελμπάζ. Αλλά είναι ένας κόκκος άμμου, όπως η Γη που «γεννήθηκε από τη συνένωση κόκκων άμμου πριν από 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια».
Ισως να έχει δίκιο ο Σαραμάγκου· να μην είμαστε ακόμα αληθινοί άνθρωποι. «Ισως, όμως, μπορούμε να γίνουμε “εφήμεροι” άνθρωποι. Εφήμεροι άνθρωποι που κάποιες στιγμές παρασυρόμαστε από την ομορφιά του σύμπαντος, το οποίο τείνει προς μια ιδεώδη ανθρωπότητα».
