Και ξαφνικά θυμήθηκα μια έκφραση που είχα ξεχάσει την τελευταία δεκαετία: «Πύκνωσε η ιστορία». Είναι δύσκολο να διαβάσει κανείς ψύχραιμα την ομιλία του νέου προέδρου των ΗΠΑ με αφορμή την ορκωμοσία του – ακόμη δυσκολότερο να την παρακολουθήσει. Και αυτό ισχύει όσο προετοιμασμένος και να είναι κανείς.
Αναμφίβολα περίσσευε η ρητορική υπερβολή που διακρίνει κανείς στις ομιλίες των Αμερικανών (και όχι μόνο) προέδρων. Σταχυολογώ: «Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε είναι άφθονες, αλλά θα εκμηδενιστούν από αυτή τη μεγάλη ορμή που βλέπει τώρα ο κόσμος να αναδύεται στις ΗΠΑ … Κανένα εμπόδιο δεν θα σταθεί ικανό να μας σταματήσει γιατί είμαστε Αμερικανοί … Δεν υπάρχει έθνος σαν το δικό μας έθνος. … Η ισχύς μας θα σταματήσει όλους τους πολέμους και θα φέρει ένα νέο πνεύμα ενότητας σε έναν κόσμο που υπήρξε θυμωμένος, βίαιος και εντελώς απρόβλεπτος. … Η χρυσή εποχή μας μόλις ξεκίνησε».
Ανατρέχοντας σε παλαιότερες ομιλίες προέδρων εύκολα θα συναντήσει κανείς ρητορικές υπερβολές. Ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος, π.χ., διακήρυσσε το 2001 πως «η δημοκρατική μας πίστη είναι κάτι παραπάνω από τo δόγμα της χώρας, είναι η εγγενής ελπίδα της ανθρωπιάς μας, το ιδεώδες που κουβαλάμε» και πρόσθετε πως «η εργασία συνεχίζεται, το αφήγημα δεν σταματά και ένας άγγελος εξακολουθεί να ίπταται στον ανεμοστρόβιλο και να κατευθύνει την καταιγίδα». Το 2005 ισχυρίστηκε πως «τα ζωτικά συμφέροντα της Αμερικής» «ταυτίζονται με τα βαθύτερα πιστεύω μας». Οσο και να έψαξα όμως, δεν συνάντησα αμετροέπεια όμοια με αυτήν του Ντόναλντ Τραμπ.
Το ύφος του εκπέμπει μια αδιανόητα έξαλλη αλαζονεία. Σταχυολογώ: «Θα μας ζηλεύουν όλα τα έθνη και δεν θα επιτρέψουμε να μας εκμεταλλεύονται άλλο. … Θα επιβάλλουμε δασμούς και φόρους στις ξένες χώρες για να πλουτίσουμε τους πολίτες μας. Για τον σκοπό αυτό θα ιδρύσουμε μια Υπηρεσία Εξωτερικού Εισοδήματος. Τεράστια χρηματικά ποσά θα εισρεύσουν στο θησαυροφυλάκιό μας από ξένες πηγές. … Σύντομα θα αλλάξουμε την ονομασία του Κόλπου του Μεξικού. … Θα ξαναγίνουμε ένα έθνος που μεγαλώνει, θα αυξήσουμε τον πλούτο μας, θα επεκτείνουμε την εδαφική μας κυριαρχία, θα οικοδομήσουμε τις πόλεις μας, θα αυξήσουμε τις προσδοκίες μας και θα μεταφέρουμε τη σημαία μας σε νέους και ελκυστικούς ορίζοντες. … Από δω και μπρος, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής θα είναι ένα ελεύθερο, κυρίαρχο και ανεξάρτητο έθνος. … Θα εποικήσουμε τον Αρη. … Τίποτα δεν θα μας σταματήσει γιατί είμαστε Αμερικανοί».
Τόσο το αξίωμα που κατέχει ο Τραμπ, όσο και η αποδεδειγμένη απόσταση που διακρίνει το ύφος του από αυτό των προκατόχων του εκπέμπουν το σήμα πως από δω και μπρος όλα επιτρέπονται, πως τα όρια που έθεταν κάποιοι κανόνες έχουν πάψει να ισχύουν.
Μιλάμε για εντελώς άλλη κατηγορία ύφους, για πλήρη καταπάτηση των οποιοδήποτε ορίων. Οπως εύστοχα παρατήρησε ο Αμερικανός δημοσιογράφος David Brooks, είναι σαν ο εμβληματικός πορνογράφος Λάρι Φλιντ να εξελέγη πάπας ή, για να το μεταφέρω κάπως στα δικά μας, σαν να ανέλαβε μόλις ο Αχιλλέας Μπέος την προεδρία της χώρας.
Δεν μιλάμε για απλό πρόβλημα αισθητικής. Ισως ο Τραμπ να μην εννοεί τίποτα από αυτά που λέει, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, ίσως να μοιράζει σανό, κατά την προσφιλή έκφραση. Δεν παύει όμως αυτό να καθιστά το γεγονός τρομακτικό. Τόσο το αξίωμα που κατέχει, όσο και η αποδεδειγμένη απόσταση που διακρίνει το ύφος του από αυτό των προκατόχων του εκπέμπουν το σήμα πως από δω και μπρος όλα επιτρέπονται, πως τα όρια που έθεταν κάποιοι κανόνες στο παρελθόν έχουν πάψει να ισχύουν. Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη φαντασία για να καταλάβει κανείς σε τι μπορεί να μεταφραστεί κάτι τέτοιο.
Το μεγαλύτερο εμπόδιο στα σχέδια του Τραμπ δεν είναι τόσο οι πολιτικοί του αντίπαλοι, που αυτή τη στιγμή τον παρακολουθούν αποκαρδιωμένοι και γονατισμένοι. Είναι η ίδια η ζωή που πάντα βρίσκει τον τρόπο να κονιορτοποιεί την αλαζονεία, όπως με τόση ενάργεια μας θυμίζουν ο Αισχύλος ή ο Θουκυδίδης. Το δυστύχημα είναι πως η διαδικασία αυτή ονομάζεται τραγωδία.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
