Μία εβδομάδα έλειψα. Μη χαίρεστε. Δεν έπαθα τίποτε. Να ξεκουραστώ ήθελα. Και φροντίσατε να καλύψετε την απουσία μου ευεργετώντας με 217 σχόλια το τελευταίο σημείωμα που είχα γράψει για τον «Ευρωπαϊκό πολιτισμό και τις κουλτούρες» του. Οπως έγραψε ο Νίκος Γ.: «Στο ψηφιακό καφενείο του κ. Τάκη δεν πλήττεις ποτέ. Θα ακούσεις αδυσώπητη κριτική σε άψογα ελληνικά που θα απογυμνώνει τον κ. Τάκη και θα κάνει όλους εμάς τους φόλοουέρς του να αναρωτιόμαστε στα σοβαρά μήπως και είμαστε πράγματι μικρονοϊκοί, για να το θέσω κομψά…». Θα μου πείτε, το θέμα είναι αχανές. Ο Kostas V.: «Θα ήσουν πιο συγκεκριμένος και θα έκανες το “σοφόν σαφές” αν είχες υιοθετήσει τη μεθοδολογική αρχή του Αριστοτέλη, που λέει: “ει δη τις εξ αρχής τα πράγματα φυόμενα βλέψειεν… κάλλιστ’ αν θεωρήσειεν” (Πολιτικά, 1252a 24). Πολλά τα λόγια, λίγη η ουσία». Δεν είναι και λίγο να συγκρίνουν τα γραφόμενά σου με τον Αριστοτέλη κι ας σε βρίσκουν ελλειμματικό. Ναι, δεν σκόπευα ούτε και μπορώ να δώσω έναν «επιστημονικό» ορισμό του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Και υποθέτω ότι οι αναγνώστες που μου το ζητούν ψάχνουν να βρουν γενικούς νόμους που ισχύουν παντού και πάντα αν πληρούνται οι ίδιες συνθήκες. Ο πολιτισμός δεν υπόκειται στους ίδιους νόμους με τη φύση. Είναι ένα σύνολο από ανθρώπινα έργα, είτε ιστορικά είτε καλλιτεχνικά. Υπόκειται στην ανθρώπινη συνθήκη, στην εμπειρία, στην ευαισθησία της.
Το περιγράφει πολύ καλά ο George B.: «Διαβάζοντας Νίτσε, για παράδειγμα, θες δε θες διαβάζεις Σωκράτη και προσωκρατικούς, το έργο του Δάντη δεν θα έστεκε χωρίς τη Βίβλο, ένα ταξίδι σε ένα ναό της Αναγέννησης σε φέρνει στην Αθήνα και στη Ρώμη, κ.ο.κ.». Και με τον δικό του τρόπο ο Αντώνης Α.: «Η ρεαλιστική ζωγραφική, και δεν αναφέρομαι στο κίνημα του ρεαλισμού, αλλά όπως την εννοούμε με τα χαρακτηριστικά της προοπτικής, της ανατομικής ακρίβειας, της επιστημονικής παρατήρησης και χρωματικής ανάλυσης, είναι χαρακτηριστικό που αναπτύχθηκε και συστηματοποιήθηκε αποκλειστικά στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Αλλοι πολιτισμοί μπορεί να είχαν επιμέρους ρεαλιστικά στοιχεία, αλλά δεν ανέπτυξαν μια ολοκληρωμένη και αυτόνομη παράδοση ρεαλιστικής ζωγραφικής. Στη Σχολή μου, επειδή ζωγράφιζα ρεαλιστικά, με θεωρούσαν “φασίστα”! Το ίδιο έχω ακούσει επειδή έχω δηλώσει πως μου αρέσει ο Μπαχ. Σημαίνει πως είμαι μισογύνης». Μια διαφορετική οπτική από τον Αντώνη Κ.: «Είναι δυνατόν μέσα από τις αξίες μας και τον πολιτισμό μας να αποδεχτούμε τη συμπεριφορά των μουσουλμάνων απέναντι στις γυναίκες;». Απάντηση του Kostas V.: «Απόστολος Παύλος: “η δε γυνή ίνα φοβήται τον άνδρα” (Προς Εφεσίους, 5:33)». Παρέμβαση του Λεωνίδα Κ.: «Σας φοβάται εσάς;». Σταματώ εδώ. Ομως το θέμα παραμένει ανοιχτό.
