Αν κάποιος ρίξει μια ματιά στη λίστα των 20 δημοφιλέστερων ταινιών του αμερικανικού box office για το 2024, θα διαπιστώσει ένα ενδιαφέρον στοιχείο: οι 16 από τις 20 δημοφιλέστερες ταινίες της χρονιάς είναι sequels. Από το νούμερο 1 (Τα Μυαλά που Κουβαλάς 2, με εισπράξεις $653 εκ.) μέχρι το νούμερο 20 (Ένα Ήσυχο Μέρος: Ημέρα Πρώτη, $139 εκ.), η συντριπτική πλειοψηφία είναι συνέχειες άλλων ταινιών. Θα πει κανείς: πάντα έτσι δεν γινόταν; Το σινεμά είναι μαζικό, λαϊκό πολιτισμικό προϊόν, κι ο λαός θέλει περιπέτειες, ελαφρά υπερθεάματα, γνώριμες ιστορίες και ήρωες που αναγνωρίζει ήδη. Έτσι δεν είναι; Πάντα έτσι δεν ήταν;
Η απάντηση είναι, βεβαίως, όχι. Δεν ήταν πάντα έτσι. Αυτό δεν είναι διαχρονικό φαινόμενο. Και θα σας το πάω κι ένα βήμα παρακάτω: είναι σύμπτωμα μιας διαβρωτικής πολιτισμικής επιβράδυνσης η οποία στην εποχή μας επηρεάζει σχεδόν όλες τις μορφές τέχνης σε σχεδόν όλα τα μέρη του κόσμου, ταυτόχρονα.
Πάμε είκοσι χρόνια πίσω. Ξέρετε πόσες από τις 20 δημοφιλέστερες ταινίες του 2004 ήταν sequels; Επτά. Μόνο επτά. Άλλες επτά ήταν μεταφορές ιστοριών από βιβλία και άλλες πηγές, αλλά έξι ταινίες ήταν πρωτότυπες, ολοκαίνουργιες ιστορίες που είχαν γραφτεί ειδικά για τον κινηματογράφο. Σεναριογράφοι τις είχαν οραματιστεί, παραγωγοί είχαν καταλάβει το όραμα, τις είχαν χρηματοδοτήσει και το κοινό τις είχε αγκαλιάσει. Και για να πάμε και ακόμα πιο πίσω, για να καταλάβουμε ότι εδώ πρόκειται για τάση: το 1994, οι 8 από τις 20 ήταν ολοκαίνουργιες, αμιγώς κινηματογραφικές ιστορίες. Μία από αυτές ήταν το “Pulp Fiction” του Ταραντίνο. Ξέρετε πόσα sequels βρίσκονταν στο τοπ-20 το 1994; Μόνο ένα.
Το προφανές συμπέρασμα από αυτά τα νούμερα, βεβαίως, είναι ότι η βιομηχανία του κινηματογράφου στις ΗΠΑ πρακτικά επενδύει ολοένα και λιγότερα (χρήματα, χρόνο, πόρους) για καινούργιες ιστορίες. Όλο και μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων, της ενέργειας και του ανθρώπινου δυναμικού στρέφεται στην ανακύκλωση παλαιών ιστοριών. Ποιες είναι οι πιο πολυαναμενόμενες ταινίες του 2025;
To τρίτο “Knives Out”
To έκτο “Karate Kid”
Το τρίτο “Avatar”
Το έβδομο “Jurassic Park/World”
Η όγδοη “Επικίνδυνη Αποστολή”
Άλλες τρεις ταινίες με τους υπερήρωες της Marvel (η 35η, η 36η και η 37η από το 2007 κι ύστερα).
H 10η ταινία με τον Σούπερμαν
H 188η ταινία με το τέρας του Φράνκενσταϊν
Το 2025 θα κυκλοφορήσει μια ταινία εμπνευσμένη από το βιντεοπαιχνίδι Minecraft. Ακόμα και την ιστορία της Σταχτοπούτας επανακυκλοφορούν σε ταινία.
Προφανώς, το Χόλιγουντ δεν σταμάτησε εντελώς να βγάζει καινούργιες ιστορίες. Κάθε χρόνο βγαίνουν και νέα θαυμάσια σενάρια, και πολύ καλές ταινίες. Αλλά αυτές είναι ολοένα και συχνότερα εξαιρέσεις και έχουν αναλογικά και πολύ μικρότερη απήχηση στο κοινό. Ο κόσμος πλέον προτιμά να παρακολουθεί ξανά και ξανά τις ίδιες ιστορίες, ανακυκλωμένες. Αυτό είναι ένα σημαντικό φαινόμενο για τον ανθρώπινο πολιτισμό, επειδή ως είδος είμαστε φτιαγμένοι να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο με αυτό τον τρόπο: μέσα από τις ιστορίες. Το ότι μειώνεται η έκθεσή μας σε νέες, ολοκαίνουργιες ιστορίες, το ότι νέες γενιές μεγαλώνουν με τις ίδιες, τις παλιές, που μεγαλώναμε και εμείς, έχει συνέπειες.
Αυτή η τάση της επιβράδυνσης της δημιουργικής καινοτομίας δεν περιορίζεται μόνο στον κινηματογράφο. Μοιάζει να απλώνεται σχεδόν παντού, σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης δημιουργίας. Είναι ένα φαινόμενο που συγγενεύει με όσα μαθαίνουμε για τις δεξιότητες των ανθρώπων και για το πώς αλλάζει (χειροτερεύει) ο τρόπος που επεξεργαζόμαστε πληροφορίες, αποκτούμε γνώσεις και αναπτυσσόμαστε ως άτομα. Δεν έχει να κάνει με κάποια κρίση της τέχνης καθαυτής, μάλιστα. Νομίζω ότι είναι βαθύτερο από αυτό. Δεν είναι μόνο ότι βγάζουμε ολοένα και λιγότερα καινούργια πράγματα -είναι ότι αποζητάμε και λιγότερα ολοένα καινούργια πράγματα.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα βρίσκει κανείς στη μουσική. Σύμφωνα με μια καταγραφή, μόνο το 27% της μουσικής που ακούει ο κόσμος στις υπηρεσίες streaming είναι σύγχρονα τραγούδια (που κυκλοφόρησαν τους τελευταίους 18 μήνες, δηλαδή). Το 73% είναι παλαιότερα κομμάτια. Κι αυτά τα ποσοστά αλλάζουν διαρκώς, προς την κατεύθυνση που φαντάζεστε. Το μερίδιο της παλιάς μουσικής στις προτιμήσεις του κοινού αυξάνεται συνέχεια, μολονότι ολοένα και περισσότερη καινούργια μουσική παράγεται στον κόσμο -πλέον 112 χιλιάδες νέα τραγούδια ανεβαίνουν καθε μέρα (!) στις πλατφόρμες streaming -τα διπλάσια από το 2019.
Τον καλύτερο τρόπο για να αντιληφθεί κανείς αυτό το φαινόμενο τον βρήκα σε ένα βιβλίο ενός βρετανού δημοσιογράφου (για το οποίο σας έχω ξαναγράψει εκεί και εκεί) και είναι ο εξής: Αν ένας άνθρωπος της δεκαετίας του 1940 τηλεμεταφερόταν στη δεκαετία του 1960 και άκουγε τη μουσική εκείνης της εποχής, δεν θα καταλάβαινε τίποτε. Οι ήχοι θα του ήταν εντελώς καινούργιοι, απολύτως διαφορετικοί με οτιδήποτε είχε ακούσει ως τότε. Θα πάθαινε πολιτισμικό σοκ. Αν ένας άνθρωπος της δεκαετίας του 1960 τηλεμεταφερόταν στη δεκαετία του 1980, θα πάθαινε κι αυτός σοκ. Μικρότερο, ίσως, αλλά θα άκουγε πράγματα που δεν ήταν καν εφικτά στη δική του εποχή. Αν ένας άνθρωπος του 1980 μεταφερόταν στο 2000, θα άκουγε διαφορετικά όργανα, ήχους που παράγονταν με εντελώς νέους, ηλεκτρονικούς τρόπους, ακόμα και εντελώς νέα μουσικά είδη. Αν όμως ένας άνθρωπος του 2000 τηλεμεταφερόταν στο 2020, δεν θα καταλάβαινε μεγάλη διαφορά. Κανένα από τα νέα ακούσματα δεν θα τον ξένιζε, δεν θα του έμοιαζε ολωσδιόλου νέο, φρέσκο και διαφορετικό από αυτά που είχε συνηθίσει.
Αυτό, εν μέρει, μπορεί να ακούγεται σαν την παραδοσιακή γκρίνια ηλικιωμένων για το ότι “στην εποχή μας ήταν πιο καλά τα πράγματα”. Είναι καλά τεκμηριωμένο, άλλωστε, ότι οι άνθρωποι, ανεξαρτήτως ηλικίας ή άλλων χαρακτηριστικών, θεωρούν ότι τα πάντα (η μουσική, η τέχνη, ο κόσμος) ήταν καλύτερα όταν οι ίδιοι ήταν παιδιά ηλικίας 12-15 ετών. Τα στοιχεία, όμως, είναι αντικειμενικά. Ανεξάρτητα με το αν τα διάφορα πολιτισμικά προϊόντα που βγαίνουν σήμερα θεωρούνται “καλύτερα” ή “χειρότερα”, από ό,τι φαίνεται είναι ολοένα και λιγότερο “νέα”. Φαίνεται παντού, ανεξαρτήτως των παρωπίδων που κουβαλάει ο καθένας και η καθεμιά μας. Ο κόσμος διαβάζει λιγότερη λογοτεχνία, στην ελληνική τηλεόραση κυριαρχούν μερικά από τα ίδια πρόσωπα που κυριαρχούσαν και τη δεκαετία του 1990, οι τηλεοπτικές πλατφόρμες streaming επενδύουν σχεδόν αποκλειστικά σε δοκιμασμένες συνταγές, όπως νέες σειρές βασισμένες σε διάσημα βιβλία που κυκλοφόρησαν πριν από εβδομήντα (Lord of the Rings) ή τριάντα (Game of Thrones) χρόνια. Η κυρίαρχη πολιτισμική τάση παγκοσμίως είναι η νοσταλγία.
Αλλάζει αυτή η τάση; Είναι ένα φαινόμενο παροδικό; Υπάρχουν κάπου υπόγεια νέες δημιουργικές δυνάμεις που προετοιμάζονται για να πυροδοτήσουν μια νέα πολιτισμική αναγέννηση στον κινηματογράφο, την τηλεόραση, το θέατρο, τη μουσική, τις παραστατικές τέχνες, τα εικαστικά; Μπορεί. Ταυτόχρονα όμως βλέπουμε κάποιες άλλες, πολύ πιο εμφανείς τάσεις, που μοιάζουν να οδηγούν προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Το Spotify σταδιακά γεμίζει κάποιες υποκατηγορίες (κυρίως ορχηστρική μουσική) με κομμάτια από ανύπαρκτα “συγκροτήματα”, φτιαγμένη από τεχνητή νοημοσύνη, πράγμα που βολεύει την εταιρεία καθότι από τα streams αυτά δεν χρειάζεται να αποδίδει δικαιώματα. Το Netflix σχεδιάζει τις επόμενες παραγωγές του με βάση τα δεδομένα των ταινιών και των σειρών που προτιμούν οι θεατές στην πλατφόρμα ήδη. Ο αλγόριθμος επιλέγει τις παραγωγές που μοιάζουν περισσότερο με αυτές που ο κόσμος παρακολουθεί περισσότερη ώρα -και γι’ αυτό οι περισσότερες παραγωγές του Netflix μοιάζουν ολοένα και περισσότερο μεταξύ τους. Η πλατφόρμα επεμβαίνει ακόμα περισσότερο στη δημιουργική διαδικασία, με κριτήρια που δεν έχουν καμία σχέση με την καλλιτεχνική αρτιότητα και την αισθητική ποιότητα: δίνουν οδηγίες στους σεναριογράφους να βάζουν τους χαρακτήρες να περιγράφουν φωναχτά τι συμβαίνει στην υπόθεση, ώστε ο κόσμος που έχει την τηλεόραση να παίζει ενώ κάνει άλλα πράγματα στο σπίτι, να παρακολουθεί τα τεκταινόμενα πιο εύκολα.
Που θα οδηγήσει αυτό; Πώς θα προχωρήσει το είδος μας αν πάψουμε να ερχόμαστε σε επαφή με νέες ιστορίες, με νέα ακούσματα, αν ανακυκλώνουμε ολοένα και περισσότερο τα ίδια και τα ίδια; Τι αντίκτυπο θα έχει αυτό το φαινόμενο στην ικανότητά μας να οραματιστούμε ένα νέο, καλύτερο κόσμο; Απάντηση δεν έχω. Αυτό που ξέρω, όμως, είναι ότι όπως πάμε, το 2044 οι 20 δημοφιλέστερες ταινίες του Χόλιγουντ θα είναι όλες sequel. Αν υπάρχει ακόμα Χόλιγουντ, τουλάχιστον, και δεν έχει καεί από τις πυρκαγιές.
