Το πολιτισμικό επίπεδο μιας χώρας ορίζει κατά τεκμήριο και το επίπεδο της ηγεσίας της, κάτι που αποδεικνύεται σωτήριο σε καιρούς χαλεπούς. Αλλες προσλαμβάνουσες παραστάσεις έχει ένας καπνεργάτης κι ένας κουρέας και άλλες ένας διδάκτορας της Νομικής. Αλλιώς προσέγγιζαν την πραγματικότητα του 1944 ο Γιώργης Σιάντος και ο Γιάννης Ιωαννίδης και αλλιώς ο Παλμίρο Τολιάτι (1893-1964). Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι Ελλάδα και Ιταλία ακολούθησαν εντελώς διαφορετικές πορείες μετά την απελευθέρωση.
Το 1964 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Α. Παπακώστα» η βιογραφία του Ιταλού κομμουνιστή ηγέτη που συνέγραψαν η Μαρτσέλα και ο Μαουρίτσιο Φεράρα. Το βιβλίο προλόγισε ο ίδιος ο Τολιάτι.
Ο Τολιάτι μπήκε με υποτροφία στη Νομική Σχολή του Τορίνο και έκανε το διδακτορικό του πάνω στο τελωνειακό καθεστώς των αποικιών της Ιταλίας. Ηταν βαθύς γνώστης της ιταλικής λογοτεχνίας και άριστος χειριστής της λατινικής γλώσσας. Λόγω του φασιστικού καθεστώτος, από το 1926 έως το 1944 παρέμεινε κατά το μεγαλύτερο διάστημα στη Μόσχα, όντας μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Εκεί κατανόησε τον τρόπο σκέψης της σταλινικής ηγεσίας και διαπίστωσε πως όλα τα κομμουνιστικά κόμματα της Γ΄ Διεθνούς ήταν οι μάχιμες μονάδες ενός παγκόσμιου στρατού, ο οποίος ως αποστολή είχε την υπεράσπιση της μοναδικής χώρας που οικοδομούσε τον σοσιαλισμό.
Η πορεία προς τον ελληνικό εμφύλιο και η ρεαλιστική σοφία του Ιταλού Παλμίρο Τολιάτι, κορυφαίας μορφής της Αριστεράς.
Τρεις ήταν οι μεγάλες στιγμές του Τολιάτι. Η πρώτη, όταν τον Απρίλιο του 1944 στο Σαλέρνο άλλαξε ριζικά την πολιτική γραμμή του κόμματος. Ενώ μέχρι τότε οι κομμουνιστές απαιτούσαν μαζί με τον φασισμό να εκπέσει και η βασιλεία που τον ανέχθηκε και τον στήριξε, ο Τολιάτι έθεσε άλλες προτεραιότητες. Οι εθνικοί στόχοι ήταν την άνοιξη του 1944 να δοθεί τροφή και περίθαλψη στον ιταλικό λαό, ο ιταλικός στρατός να γίνει αποδεκτός ως συνεμπόλεμος με τους συμμάχους και να σχηματιστεί κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Παρά τις αντιρρήσεις του σκληρού πυρήνα των παρτιζάνων του Βορρά, ο Τολιάτι επέβαλε τη γραμμή του.
Ακολούθως, ενώ οι σοσιαλιστές και οι ριζοσπάστες ζητούσαν να διωχθούν όλοι όσοι συνεργάστηκαν με το φασιστικό καθεστώς, ο Τολιάτι έριξε το σύνθημα «να κτυπήσουμε ψηλά», υποστηρίζοντας πως δεν υπήρχε λόγος να διωχθούν τα πιόνια και οι φουκαράδες. Αυτή την ήπια πολιτική ακολούθησε και όταν ήταν υπουργός Δικαιοσύνης το 1946.
Τέλος, όταν έγινε η αποτυχημένη δολοφονική απόπειρα εις βάρος του (14 Ιουλίου 1948), λίγο πριν χάσει τις αισθήσεις του ψιθύρισε σε στενό συνεργάτη του: «Ψυχραιμία, μη χάσετε το μυαλό σας». Οταν συνήλθε μετά το χειρουργείο είπε στον γιατρό του, στα λατινικά, μια φράση του Σπινόζα: «Συνήθισα συνειδητά να μη γελώ με τις πράξεις των ανθρώπων, να μην κλαίω γι’ αυτές, μήτε να τις καταριέμαι, αλλά να τις καταλαβαίνω».
Με αυτή τη συγκρότηση ανέλυσε σωστά τον γενικότερο συσχετισμό των δυνάμεων και η Ιταλία, μετά την απελευθέρωση, απέφυγε τον εμφύλιο πόλεμο.
