Οταν χάνεται η γνώση επειδή δεν έχει εμπεδωθεί ή δεν χρησιμοποιείται, χάνονται κύριες δεξιότητες του τυπικά εγγράμματου νου. Η ευχέρεια του ανθρώπου να καταλαβαίνει σε βάθος τα γραμμένα και να μοιράζει δυο γαϊδουριών σημερινό μπερδεμένο άχυρο σηματοδοτεί τα όρια του κόσμου του. Τα οποία όλο και στενεύουν, μας λέει έρευνα του ΟΟΣΑ. Δεν είναι μόνο ότι οι επιδόσεις σε τεστ αριθμητικής και ανάγνωσης του 20% των ατόμων ηλικίας 16 έως 65 ετών στον κόσμο είναι επιπέδου δημοτικού. Είναι και ότι, ανά δεκαετία, φθίνει δραματικά η γραμματοσύνη των εγγράμματων, ακόμη και στον ανεπτυγμένο κόσμο (π.χ. ΗΠΑ, Ιταλία, Πολωνία, Πορτογαλία, Χιλή κ.ά.). Δηλαδή, μικραίνουν τα περιθώρια να ευδοκιμήσουν αυτοί στη ζωή.
Στις περισσότερες χώρες, ο λειτουργικός αναλφαβητισμός αυξάνεται. Η Ελλάδα δεν μετείχε σε αυτόν τον κύκλο έρευνας, όμως στον προηγούμενο οι επιδόσεις της ήταν αποκαρδιωτικές: το 19% των ατόμων έως 34 ετών με πανεπιστημιακό πτυχίο ή μεταπτυχιακό και το 28% εκείνων με απολυτήριο λυκείου ήταν λειτουργικά αναλφάβητοι (Μ. Ματσαγγάνης, «Κ», 21/12/23). Γίναμε καλύτεροι; Τα πορίσματα άλλων ερευνών υπαινίσσονται το αντίθετο. Γενικό το φαινόμενο, θα πείτε. Παντού ενήλικοι βολεύονται με τους καθημερινούς αυτοματισμούς και τη νοητική φυγοπονία (αριθμομηχανές, GPS, έτοιμα sms κ.ά.), καταναλώνουν αφειδώς στερεότυπα, απλοϊκές αφηγήσεις, ευκολοχώνευτους τίτλους ετερόκλητων ειδήσεων, έναν εξουθενωτικό πολτό, εξασκούνται όλο και λιγότερο στους υπολογισμούς και στο διάβασμα, και η ισχύς του νου τους εκπίπτει.
Οι λειτουργικά αναλφάβητοι δεν καταφέρνουν –κατά περίπτωση– να εκφέρουν σύνθετο, μη τετριμμένο λόγο, να συγκρίνουν δεδομένα, να ελέγξουν με τη λογική το συναίσθημα, να προσεγγίσουν ρεαλιστικά την πραγματικότητα, να ξεχωρίσουν την αλήθεια από την τερατολογία και το μύθευμα, να επικοινωνήσουν με τον διαφωνούντα, να ολοκληρώσουν μόνοι συναλλαγές, να προϋπολογίσουν δαπάνες, να προστατέψουν τα ίδια συμφέροντα. Δεν μετέχουν εποικοδομητικά στον πολιτισμό.
Σημειώσατε λάθος. Ορθότερη θα ήταν η χρήση του α΄ και όχι του γ΄ πληθυντικού. Δεν είναι «αυτοί» οι εγγράμματοι αγράμματοι, είμαστε οι πολλοί «εμείς». Και μετά; Μετά, αδυνατούμε, μέσα στη σύγχυση, στην πολυπλοκότητα, στις αντιφάσεις των καιρών μας, να κατασκευάσουμε ένα ανθεκτικό σύστημα ιδεών, να συλλάβουμε τον κόσμο ως ολότητα, μετεωριζόμαστε ανάμεσα στον ατομικιστικό μας μικρόκοσμο και στα εύπεπτα αφηγήματα για κάθε θερμό κομμάτι της κατακερματισμένης υφηλίου. Και η κοινωνική πρόοδος καρκινοβατεί.
