«Θα υπάρχει πάντα μια Αγγλία». There’ll Always be an England, τραγουδούσαν στην Αγγλία το 1939, πάνω στο ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ηταν μια γερή τόνωση του έθνους στην «πιο σκοτεινή ώρα» του.
Το πατριωτικό αυτό άσμα μνημονεύει ο καθηγητής Ανθρωπογεωγραφίας Πολ Ρίτσαρντσον στους «Μύθους της γεωγραφίας. Οκτώ λανθασμένες αντιλήψεις για τον κόσμο» (μτφρ.: Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Ψυχογιός). Το σχόλιό του δεν αφορά, όμως, το τραγούδι αλλά την έννοια του έθνους. Και αυτά που λέει δεν θα αρέσουν καθόλου στον περισσότερο κόσμο (και εδώ, στην Ελλάδα), για τον οποίο το έθνος αποτελεί ιερή, προαιώνια αξία.
Για τον Ρίτσαρντσον, όμως, το έθνος δεν είναι παρά ένας πολύ γερά εδραιωμένος μύθος. «Στον πυρήνα αυτής της αίσθησης αιωνιότητας βρίσκεται η ουσία του μύθου του έθνους και η πεποίθηση ότι είναι κάτι παλαιό και φυσικό. Ωστόσο, η δημιουργία του έθνους είναι σε μεγάλο βαθμό απόρροια της φαντασίας, της επιλεκτικής μνήμης και της τάσης να λησμονούμε άβολες αλήθειες. Τα σύγχρονα έθνη είναι καλειδοσκόπια παλιών και σύγχρονων μεταναστεύσεων, ένα μείγμα πολιτισμών, συγκρούσεων και αποικιοκρατίας. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που το σύγχρονο έθνος χρειάζεται διαρκώς να επαναπροσδιορίζεται, να αναπαράγεται πολιτιστικά, να μελετάται, να μαθαίνεται στο παρόν. (…) Οπως οι αυτοκρατορίες κάποτε φάνταζαν αιώνιες, ο τρόπος που είναι δομημένος σήμερα ο κόσμος με βάση το έθνος δεν θα είναι απαραίτητα έτσι και στο μέλλον».
Η εμμονή μας με το έθνος ίσως είναι ένα ακόμα πρόβλημα στην αντιμετώπιση συλλογικών περιπετειών όπως «οι πανδημίες και η κλιματική αλλαγή, που δεν σέβονται τα διεθνή σύνορα».
Ο Ρίτσαρντσον αναφέρει πως το 1966, στον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλου, οι Αγγλοι οπαδοί, στην πλειονότητά τους, δεν κρατούσαν τη λευκή και κόκκινη σημαία του Αγίου Γεωργίου, τη σημαία της Αγγλίας δηλαδή, αλλά εκείνη του Ηνωμένου Βασιλείου (το περίφημο Union Jack, συνδυασμός των σημαιών της Αγγλίας, της Σκωτίας και της Βόρειας Ιρλανδίας). Αντιθέτως, στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα του 1996, οι Αγγλοι οπαδοί είχαν πλέον σηκώσει τη σημαία του Αγίου Γεωργίου, έχοντας εγκαταλείψει το Union Jack…
Η αντίληψη των λαών για το έθνος μετασχηματίζεται διαρκώς, με άλλα λόγια. Αυτό που αλλάζει είναι η βιωμένη αίσθηση αυτού που συνιστά την έννοια της κοινότητας. Ως ένας ζωντανός οργανισμός, μια κοινότητα είναι διαρκώς μεταβαλλόμενη.
Το πόσο εύθραυστη είναι σήμερα η παραδοσιακή έννοια του έθνους φαίνεται και από την άνοδο των διαφόρων εθνικισμών υπό την ηγεσία αυταρχικών λαϊκιστών ηγετών. Το πρόβλημα όμως, διεθνώς, είναι ότι προσώρας τίποτα δεν έχει αντικαταστήσει την έννοια του έθνους ως μιας εναλλακτικής μορφής κοινότητας, με συνέπεια όλοι να είμαστε ευάλωτοι στις ακρότητες τέτοιων ηγετών και των καθεστώτων τους.
