Θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει τυχαίους περαστικούς και να εντοπίσει κάποιον που να χρωστάει αρκετά ώστε να μπορεί να μιλήσει για τις επιπτώσεις των οφειλών στην ψυχολογία, στα προσωπικά και στην υγεία του. Ομως, η λογοτεχνία το κάνει καλύτερα. Τον Δεκέμβριο του 1871 η George Eliot δούλευε ακόμη κάποια κεφάλαια του ογκώδους μυθιστορήματος της Middlemarch ,καθώς αυτό άρχισε να εκδίδεται σε μέρη (συνολικά εκτείνεται σε 688 πυκνογραμμένες σελίδες στα αγγλικά). Το βιβλίο καταπιάνεται με τις ζωές (κυρίως) της ανώτερης τάξης σ’ ένα επαρχιακό μέρος.
Οι χαρακτήρες βρίσκονται διαρκώς αντιμέτωποι με αποφάσεις την έκβαση των οποίων αγνοούν. Κάπου εκεί βρίσκεται και ο κύριος Lydgate, για τον οποίο σας έχω ήδη μιλήσει. Γιατρός, γόνος «παλιάς οικογένειας» που δεν τον στηρίζει, άτσαλος στη διαχείριση των οικονομικών του. Αξίζει μία πιο κοντινή ματιά.
Ο κύριος Lydgate είναι ένας αδιανόητα πειστικός χαρακτήρας, απροσδόκητα συναφής με τη ζωή πολλών Ελλήνων. Εχει φιλοδοξίες και τη στήριξη του τοπικού τραπεζίτη (του κυρίου Bulstrode). Σαγηνεύεται από την όμορφη Rosamond, που στο πρόσωπό του βλέπει την πιθανότητα μίας ζωής ανέσεων. Ο ίδιος βλέπει στο πρόσωπό της την παθητικότητα που επιθυμεί: η γυναίκα του θα τού παίζει, σιωπηλή, μουσική και θα τον θαυμάζει.
Τα πράγματα δεν εξελίσσονται έτσι. Ο Lydgate αναλαμβάνει χρέη που αδυνατεί να εξοφλήσει. Η εκκεντρική (για τα δεδομένα της εποχής) συμπεριφορά του και η ψήφος του σε μία τοπική συνέλευση του στερούν πελατεία. Παρασυρμένος από το κάλεσμα να θεραπεύει τους άλλους, δεν πιέζει για πληρωμές. Σύντομα κινδυνεύει με κατάσχεση επίπλων, ενώ εξετάζει μία ζωή σκληρών περικοπών.
Φαντασιώνεται πως αν είχε καλύτερη γυναίκα θα ήταν υποφερτή η φτώχεια. «Είχα κάποτε φιλοδοξίες», λέει, εκφράζοντας αυτό που η Eliot χαρακτηρίζει ως «πένθος». Πενθεί τον εαυτό του. Την προοπτική του. Τον γάμο του. Κλεισμένη σπίτι η Rosamond φλερτάρει με άλλον, ενώ αυτός περιφέρεται κουβαλώντας τις οικονομικές του έγνοιες σαν χαλκά.
Να ήταν αυτό μόνο! Ντρέπονται. Η Rosamond λέει να φύγουν. Πώς να ζήσει μέσα σε τέτοιο χάλι σ’ ένα μέρος που την γνωρίζουν; Από την άλλη, ο Lydgate δεν σκέφτεται τίποτα πέρα απ’ τα χρέη – έχει σκαλώσει. Ως και σε μία παρτίδα μπιλιάρδου μπλέκει ψάχνοντας ν’ αρπαχτεί. Σταδιακά η παθητικότητά του φτάνει στο σημείο να μην ενημερώνει τη γυναίκα του για νέες λάθος επιλογές του. Ας τα μάθει απ’ τους άλλους. Το βιβλίο δείχνει εξαιρετικά πώς οι γυναίκες άλλων εποχών, χωρίς να συμμετέχουν στην οικονομική διαχείριση του σπιτιού, υφίσταντο τις συνέπειες, ενώ μπορούσαν να επηρεάσουν τα οικονομικά ασκώντας μόνο πιέσεις προς τους άνδρες τους (γκρίνια, χειρισμός, επιστολές σε συγγενείς κ.λπ.).
Η πραγματική ευκαιρία εμφανίζεται όταν ο Bulstrode, ο διεφθαρμένος τοπικός τραπεζίτης που θα μπορούσε να εξαλείψει το χρέος του Lydgate, διαπράττει ένα ανοσιούργημα και ο γιατρός πρέπει να κάνει τα στραβά μάτια. Η ηθική τού οικονομικά εξαθλιωμένου γιατρού φανερώνεται κάπως εύκαμπτη. Η George Eliot βρίσκει άλλη μία ευκαιρία να υπονοήσει πως στη ζωή τα πάει καλύτερα όποιος αδυνατεί να διακρίνει τον εσωτερικό κόσμο και τις ανάγκες των άλλων – διαπίστωση αρκετά μελαγχολική που δεν χρειάζεται απαραιτήτως να ισχύει. Αλλωστε το βιβλίο έχει κάμποσους ιδεαλιστές μέσα, με βασική ιδεαλίστρια την πάμπλουτη νεαρή πουριτανή Dorothea, που δεν θα μας απασχολήσουν εδώ.
Τα καβγαδάκια του ζευγαριού μένουν πάντα στο επίπεδο που θα ανέμενε κανείς από ένα βικτωριανό μυθιστόρημα. Ομως, τα χρέη έχουν καταπιεί οποιαδήποτε φαντασίωση οικογενειακής γαλήνης! Οταν ο Lydgate κάθεται μπροστά στη φωτιά, η Rosamond αρχίζει τη μουρμούρα. Κάθε ημέρα νέα ντροπή, νέα ατίμωση. Να πάμε στο Λονδίνο λέει η Rosamond. Είμαι ένας άτυχος διάβολος, λέει, ο Lydgate.
Οπως και στη ζωή, είναι πανδύσκολο να διακρίνεις σε ποιον βαθμό οι χαρακτήρες ενεργούν σωστά ή λάθος με βάση την πληροφόρηση, τους πόρους και τα ταλέντα που διαθέτουν σε κάθε δεδομένη στιγμή. Χώρια που είναι εγκιβωτισμένοι στο κοινωνικοοικονομικό τους πλαίσιο (του 1829), όπως όλοι μας. Πού έστριψαν λάθος;
