Στο αριστούργημα της George Eliot Middlemarch (1871) o κύριος Lydgate έχει χρέη που τον απασχολούν νύχτα μέρα. Μήπως να μετακομίσουν σε μικρότερο σπίτι; Να διώξουν τους υπηρέτες; Χρειάζεται όντως άλογο; Σκέφτεται και ξανασκέφτεται τα ίδια και τα ίδια και το μυαλό του καίει. Ο ευχάριστος, πολλά υποσχόμενος νέος γίνεται μια σκιά του εαυτού του. Δεν μπορεί να πάρει το μυαλό του από αυτές τις αγωνίες. Βρίσκεται σε διαρκή νευρική υπερδιέγερση. Οταν εμφανίζεται κάτι σαν προσωρινή ανακωχή με τη σύζυγό του για τα χρέη και αφού πιστεύει πως σίγασε προσωρινά τις φωνές των πιστωτών, βρίσκει μία σπάνια στιγμή γαλήνης. «Ενιωσε ξανά λίγη από την παλιά απολαυστική καταβύθιση σε μία μακρά ενατένιση».
Ξανάγινε για λίγο άνθρωπος. Ο κύριος Lydgate εργαζόμενος νύχτα μέρα, τρέχοντας σε κοινωνικές εκδηλώσεις, αναγκαίες για την εξασφάλιση χρηματοδοτήσεων, με αγωνία να σώσει τα ενεχυρασμένα του έπιπλα και να μην υποβιβάσει την κοινωνική θέση της συζύγου του, είχε αυτό που σήμερα θα λέγαμε burnout. Κάηκε.
Σε άλλον αιώνα, το 2010, εμφανίστηκε ένα δοκιμιάκι τόσο δα που λέγεται Mudigkeitsgesellschaft, Η κοινωνία της κόπωσης, του Μπιουνγκ Τσουλ Χαν (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από την Opera). Εκεί, μεταξύ άλλων ο συγγραφέας αποδομεί την αξία του multitasking (να κάνεις πολλά πράγματα ταυτόχρονα). Παράδειγμα: το κεφάλι σου σκορπίζει μεταξύ ταΐσματος του μωρού, πληκτρολόγησης στον υπολογιστή, μαγειρέματος και πληκτρολόγησης στο κινητό. Στο τέλος δεν θυμάσαι καν ποια εργασία εκτέλεσες, ενώ δεν έχεις αντλήσει την παραμικρή ευχαρίστηση από τον κόπο σου και την ολοκλήρωση της δουλειάς. Από ’κει που προοριζόσουν για υψηλές ενατενίσεις όπως ο κύριος Lydgate, το κεφάλι σου μοιάζει με δοχείο εισδοχής μηνυμάτων, μέιλς, άχρηστης πληροφόρησης και εξωπραγματικών κουτσομπολιών για σελέμπριτις.
Η διαρκής υπερδιέγερση δεν είναι καλή. Η υπερδραστηριότητα ουσιαστικά εμποδίζει τη δημιουργική σκέψη. Δεν ψάχνεις πια τις λέξεις, αλλά τις εικόνες, κι αυτό όλο και πιο γρήγορα, όλο και πιο γρήγορα. Αυτή η διαρκής δίψα που δεν μπορεί να κορεστεί θα φέρει διάσπαση προσοχής, κατάθλιψη κ.ά., σύμφωνα με τον Χαν. Multitasking κάνουν και τα ζώα, λέει. Aυτό που σε κάνει άνθρωπο δεν είναι η ικανότητα να εκτελείς στα τυφλά ή να σκέφτεσαι ρηχότητες.
Μπορούμε να το εξετάσουμε σε σχέση με τις μηχανές. Κι αυτές πια είναι σε θέση να εκτελούν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Παίζουν μουσική για εμάς, αλλά δεν μπορούν να την απολαύσουν. Μπορούν να βρουν μέσα σε δευτερόλεπτα τις καλύτερες εκτελέσεις του J.S. Bach, αλλά δεν ξέρουν να τις ακούσουν. Δεν νιώθουν. Ομως, για να νιώσεις τον Bach ή ένα πολυσχιδές θεατρικό έργο, πρέπει να κάθεσαι ήσυχα και να συγκεντρώνεσαι. Κάτι σαν προσευχή.
Κορυφαίες κατακτήσεις του πολιτισμού μας δεν έχουν καμία απολύτως χρησιμότητα. Είναι ένα μείγμα πλήξης, γαλήνης και βαθύτατης απόλαυσης. Το να διηγείσαι γύρω από τη φωτιά μία ιστορία στην παρέα σου Κυριακή μεσημέρι πίνοντας κακάο δεν έχει καμία χρησιμότητα. Πόσο γαλήνια κυλάει ο χρόνος, όμως, όταν μερικά απογεύματα Κυριακής κάνει κανείς ακριβώς αυτό; Είναι κάτι που δεν κάνουν οι σκύλοι, αλλά ούτε και τα ρομπότ.
Το ίδιο και με το θέατρο. Είναι μία άλλη διαχείριση του χρόνου. Ουσιαστικά εκχωρείς στην/στον σκηνοθέτη την εξουσία να διαχειριστεί τον χρόνο για λογαριασμό σου. Το ίδιο συμβαίνει και στις εκκλησίες, όπου μπορείς να νιώσεις μία άλλη σύνδεση με τους ανθρώπους χωρίς να τους απευθύνεσαι λεκτικά και άμεσα.
Γι’ αυτό οι άνθρωποι και όχι τα ρομπότ περνούν τις Κυριακές τους στις πεζοπορίες και στα μουσεία. Προσδοκούν να κοπιάσουν, να βαρεθούν, να διεγερθούν και να σαγηνευτούν, αλλά όχι υπερβολικά. Να μάθουν κάτι. Να συνδεθούν με τους γύρω τους, αλλά όχι να πληροφορηθούν τα πάντα γι’ αυτούς. Κατά βάθος θέλουν μία απαλλαγή από τις σκέψεις που κάνουν μάταιους κύκλους στα ρηχά, θέλουν να ξέρουν πως γι’ αυτές τις 2-6 ώρες θα κάνουν μόνο ένα πράγμα: θα βάζουν το ένα πόδι μπροστά από το άλλο ή θα κοιτάνε αιγυπτιακές μούμιες.
