Η συνείδηση ότι ο άνθρωπος κουβαλάει μέσα του το τέλος του είναι αρχέγονη. Και είναι αυτό που τον οδήγησε στην πίστη, στη θρησκεία: αρνούμενος να αποδεχθεί ένα οριστικό τέλος, ο άνθρωπος αποζητά καταφύγιο σε ένα υπερπέραν· στον Θεό.
Στο βιβλίο του «Υλη. Η υπέροχη ψευδαίσθηση» (μτφρ.: Μαρία Οικονομίδου, επιστ. επιμ.: Τάσος Γέροντας, εκδ. Διόπτρα) ο φυσικός στο CERN Γκουίντο Τονέλι παρατηρεί ότι «ήδη στη “Γένεση” αντιλαμβάνεται κανείς την ίδια κυρίαρχη νότα που διατρέχει τη σκέψη των αρχαίων: η ύλη ως παθητικό στοιχείο, χαοτική, θηλυκή, σε διαλεκτική με το αρσενικό στοιχείο, τη δραστική αρχή, τον Θεό ή τον Δημιουργό που της δίνουν μορφή και την καθιστούν ζωτική». Σήμερα, από την κβαντοφυσική ειδικά, γνωρίζουμε πως η ύλη δεν είναι διόλου ένα στατικό, παθητικό στοιχείο.
Αλλά και για τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, η ύλη είναι ένα αόριστο, άμορφο στοιχείο· ο Πλάτωνας τη θεωρεί «σκοτεινό φυλακτήριο των μορφών που προέρχονται από τον θεϊκό κόσμο. Είναι η άμορφη πηγή του κακού και της διαφθοράς του αισθητού κόσμου». Για τον Αριστοτέλη, η ύλη «είναι σωματικότητα (…) ένα παθητικό στοιχείο του σύμπαντος που υπάρχει μέσα στη χαοτική απροσδιοριστία και μπορεί να μεταμορφωθεί σε οτιδήποτε».
Γενικά, η άποψη που επικρατεί είναι ότι η βιολογική ύλη (κυρίως το ανθρώπινο σώμα) είναι ακραία παροδική, σε αντίθεση με τη μονιμότητα και τη σταθερότητα του υλικού σύμπαντος που μας περιβάλλει. «Η ιδέα ενός υλικού σύμπαντος σε αιώνια ισορροπία φτάνει σχεδόν μέχρι τις μέρες μας, στις αρχές του 20ού αιώνα», σχολιάζει ο Τονέλι.
Οσο προχωράμε το βιβλίο του Ιταλού φυσικού, βρισκόμαστε προ εκπλήξεων: Συναντούμε «εφήμερες μορφές ύλης που ζουν φαινομενικά ασήμαντες ζωές και, δίπλα σ’ αυτές, στις πιο απροσδόκητες γωνιές, μορφές ύλης τόσο μόνιμες, ώστε πρακτικά καθίστανται αιώνιες». Η μεγαλύτερη έκπληξη εδώ είναι όταν ανακαλύπτουμε ότι «εμείς οι ίδιοι αποτελούμαστε σε μεγάλο βαθμό από αυτές».
Τι άλλο; «Μορφές ύλης που υπάρχουν γύρω μας, που παίζουν καθοριστικό ρόλο στη μακροσκοπική δομή του κόσμου μας, αλλά που δεν μπορούμε ούτε να δούμε ούτε να αγγίξουμε, για τις οποίες δεν γνωρίζουμε ακόμη τίποτα». Πάνω απ’ όλα, ο Τονέλι μας δείχνει ότι «η προκατάληψη της σταθερότητας και της μονιμότητας της ύλης, στην οποία πιστεύαμε επί χιλιετίες, είναι καθαρή ψευδαίσθηση».
Το πιο εκπληκτικό, ίσως, είναι ότι «δεν είναι τόσο απλό να ορίσουμε τι είναι πραγματικά η ύλη». Οσο περισσότερο πλησιάζουμε στην εσώτερη σύστασή της, εγκαταλείπουμε πολλές «από τις πιο αφελείς μορφές υλισμού. Οπως πάντα δεν θα λείψουν οι εκπλήξεις».
Θα κλείσουμε αύριο τη διαδρομή μας στο βιβλίο του Τονέλι με αναφορές σε αυτές ακριβώς τις εκπλήξεις.
