Κλείναμε το προχθεσινό σημείωμά μας, με αφορμή το βιβλίο «Υλη. Η υπέροχη ψευδαίσθηση» (μτφρ.: Μαρία Οικονομίδου, επιστ. επιμ.: Τάσος Γέροντας, εκδ. Διόπτρα) του Ιταλού φυσικού στο CERN Γκουίντο Τονέλι, ότι η ύλη δεν μας περιβάλλει απλώς. Και εμείς είμαστε φτιαγμένοι από ύλη, «και μάλιστα από την πιο εύθραυστη μορφή της».
Ο συγγραφέας μάς γυρίζει πολύ πίσω –και, βασικά, περνάει με ωραίο τρόπο μέσα από την επικράτεια του μύθου– στον Τρωικό Πόλεμο. Μνημονεύει τις τρεις Μοίρες, κόρες του Δία και της Ανάγκης, με επίκεντρο την Ατροπο, αυτή που συμβολίζει «το αναπόφευκτο στη ζωή των ανθρώπων» και «κόβει το λεπτό νήμα που έχει υφανθεί από την Κλωθώ και τυλιχτεί στο αδράχτι από τη Λάχεση». Οπως γράφει, «ακόμα και ο ισχυρότερος από τους ήρωες πέφτει στο έδαφος σαν άψυχη μαριονέτα και καταντάει ένας σωρός από διαλυμένα μέλη».
Χιλιετίες μετά, τα άλματα της επιστήμης είναι εντυπωσιακά, όμως μας συνοδεύει ακόμα αυτή η «εγγενής ευθραυστότητά μας». Το ζήσαμε πρόσφατα: ένας μικροσκοπικός ιός μπόρεσε να ξεπαστρέψει ακόμα και υγιείς, νέους ανθρώπους. Για να μη μιλήσουμε για την αναρχική λειτουργία ομάδας κυττάρων βαθιά μέσα στο σώμα μας (ακόμα και σε μικρά παιδιά) που οδηγεί σε δυνητικά φονικές νεοπλασίες. Το σώμα –η δική μας ύλη– μοιάζει να τρελαίνεται πολλές φορές…
Ο Τονέλι εστιάζει, αναπόφευκτα, στο σώμα. «Στο επίκεντρο κάθε ταφικού τελετουργικού βρίσκεται το σώμα του νεκρού». Αυτό δεν έχει αλλάξει από την εποχή του Ομήρου έως σήμερα, όσο κι αν έχει μεταβληθεί δραστικά (βλέπε: ατονήσει δραματικά) η σχέση μας με την έννοια και τη διαδικασία της τελετουργίας.
Οσο κι αν έχουμε πέσει –συχνά υποσυνείδητα– θύματα μιας μεγάλης συλλογικής διεργασίας απομάγευσης, είδαμε πόσο συντριπτικό αίσθημα ήταν για τους συγγενείς θυμάτων στο δυστύχημα των Τεμπών να μην έχουν το σώμα του ανθρώπου τους για να θρηνήσουν. Ο Τονέλι γράφει ότι κάτι τέτοιο παραμένει («ακόμα και σήμερα») αβάσταχτο. «Ο θάνατος μετατρέπει το σώμα σε ένα πραγματικά ιδιαίτερο υλικό, διαποτισμένο από συμβολικές σημασίες, χωρίς τις οποίες δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα».
Ηδη από την αυγή του χρόνου, ο άνθρωπος συνηθίζει να διαχωρίζει την «έξω» ύλη (τη Γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτή, φυσικά και τεχνητά, τα άστρα, τους πλανήτες) από τη «μέσα» ύλη, που είναι ο βιολογικός οργανισμός του, το σαρκίον του αν προτιμάτε. Η πρώτη μοιάζει (και εν πολλοίς είναι) άφθαρτη· η δεύτερη, αντιθέτως, «φωνάζει» πως είναι φθαρτή.
Πώς να δεχθείς εύκολα μια τέτοια διάκριση; Υπό αυτή την έννοια, η επινόηση της θρησκείας ήταν κάποτε και μια «πράξη εξέγερσης» (Τονέλι): η ύλη μας δεν μπορεί να είναι και το τέλος μας. Η συνέχεια αύριο.
