Πριν από λίγες μέρες πήγα σε κεντρικό βιβλιοπωλείο της Αθήνας και, απόγευμα καθημερινής, στον τομέα της ιστορίας είχε αρκετό κόσμο. Το βιβλίο του Μαζάουερ που ζήτησα είχε εξαντληθεί. Είπαν θα το έφερναν για να καλύψουν τη ζήτηση. Βγήκα με δύο άλλα χοντρά βιβλία, ένα για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ένα για τον Εμφύλιο. Και τα δύο είχαν ανατυπωθεί αρκετές φορές.
Η αλήθεια είναι πως δεν ξέρω τίποτα για τον Εμφύλιο, όπως όλοι όσοι δεν κάθονται ν’ ασχοληθούν οι ίδιοι. Δεν υπήρχε σχετική διδασκαλία στο σχολείο ή το πανεπιστήμιο, όπως έχω ξαναπεί. Οπότε δεν έχω ιδέα. Και παρόλο που έχω διαβάσει κάμποσα σχετικά βιβλία, εξακολουθώ να πιστεύω πως δεν έχω ιδέα. Τσαλαβουτάω στα ρηχά. Ρωτάω ανθρώπους που ξέρουν. Μετά διαβάζω λίγο, μετά ξαναψάχνω.
Φυσικά στην Αθήνα δεν μπορεί να δει κανείς κάποιου είδους σήμανση, να μάθει δυο πράγματα περπατώντας για την Ιστορία του τόπου από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, όπως συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Και δεν συζητώ καν για την απουσία τοποσήμων που να σχετίζουν την ελληνική Ιστορία με αυτήν της υπόλοιπης Ευρώπης και να δημιουργούν μία κοινή συνείδηση, την αίσθηση της σύνδεσης της συνέχειας και του διαλόγου με τα υπόλοιπα κράτη της Ενωσης.
Δεν είναι πως τα άλλα έθνη έχουν ευκολότερη ή λιγότερο αμφιλεγόμενη Ιστορία. Πως τσούζει λιγότερο η δική τους μνήμη. Συγκεκριμένα, σκέφτομαι την πόλη του Βερολίνου όπου μπορείς να μάθεις πολλά περπατώντας και διαβάζοντας τις διάφορες στήλες μνήμης που έχουν τοποθετηθεί. Δεν είναι εύκολη η Ιστορία ούτε εκείνης της πόλης, φυσικά. Δεν είναι χωρίς πολιτική μέσα, χωρίς πόνο, χωρίς στοιχεία που κάνουν τους ανθρώπους να έχουν συναισθήματα. Αλλά έχει παρθεί μία απόφαση μνήμης. Και για ιδιαίτερα ντροπιαστικές μέρες, όπως η Νύχτα Των Κρυστάλλων (9/10 Νοέμβρη), που μνημονεύεται το μαζικό πογκρόμ κατά των Εβραίων, γίνονται ακόμη περισσότερες εκδηλώσεις μνήμης.
Στη Θεσσαλονίκη γίνονται άραγε αντίστοιχες εκδηλώσεις; Φοβάμαι πως δεν γίνονται όσα θα έπρεπε. Τα τοπόσημα που υπάρχουν, εν τω μεταξύ, είναι πόλος έλξης ανθρώπων που ιχνηλατούν ο καθένας/η καθεμία την ιστορική περίοδο που τους σαγηνεύει. Δείτε πόσοι πηγαίνουν στις περιπατητικές ξεναγήσεις που οργανώνουν ιδιώτες στις μεγάλες πόλεις ή στο άνοιγμα ιστορικών κτιρίων που γίνονται περιστασιακά διαθέσιμα για επίσκεψη. Δεν γίνεται να περπατάς σε ιστορικές συνοικίες, στο Κολωνάκι, στην περιοχή της Ομόνοιας, και να μη μαθαίνεις κάτι. Γιατί δεν υπάρχει καν κάποια ένδειξη και κάποιος πιστοποιημένος διαδικτυακός σύνδεσμος που θα παρέπεμπε, για παράδειγμα, σε μία έγκριτη ιστοσελίδα;
Είναι λες και δεν έχει συμβεί τίποτε σ’ αυτήν την πόλη. Εκτός από τα σημάδια διαδηλώσεων ή τα συνθήματα με σπρέι, δεν υπάρχουν και πολλά σημεία που να μνημονεύουν πράγματα. Η Αθήνα δεν είναι Ντουμπάι. Κι ας μοιάζει το κλίμα. Κι ας έχει κερδίσει έδαφος μια αμετροεπής, κακόγουστη αντίληψη για το πώς πρέπει να ζει κανείς σε πόλη (σε ουρανοξύστη, μακριά απ’ τους άλλους, με το ιδιωτικό του πάρκινγκ/πάρκο).
Τόσοι επισκέπτες εισρέουν, αλλά η πόλη έχει αρχίσει να τους παίρνει για δεδομένους. Αν θέλουν να μάθουν τι είναι η περιοχή του Ζαππείου (πάρκινγκ; εκθεσιακός χώρος προς ενοικίαση;), ας το ψάξουν στο κινητό τους. Τόσοι φοιτητές έρχονται κάθε χρόνο από την επαρχία και αλωνίζοντας στο κέντρο ή στα προάστια δεν σκέφτονται τα στρώματα χρόνου που έχουν κατακαθίσει στα ίδια ακριβώς σημεία που τώρα αράζουν αυτοί και πίνουν φρέντο καπουτσίνο. Είναι περίεργο να μην υπάρχει υπαίθρια μνήμη και ενημέρωση στον δημόσιο χώρο, εκεί έξω που περπατάμε κάθε μέρα.
Αν κρίνω από τη δημοφιλία συνεντεύξεων ιστορικών στο γιουτιούμπ, από τις πωλήσεις των βιβλίων τους, από τις ζωηρές συζητήσεις που εξάπτουν οι εθνικές επέτειοι –και οι οποίες όταν είναι ευγενικές και πολιτισμένες είναι απολύτως καλοδεχούμενες–, οι άνθρωποι διψούν για Ιστορία. Μια πόλη-υπαίθριο μουσείο, όπως η Αθήνα, χωρίς καμία ένδειξη, πλαισίωση ή βοήθεια προς τον επισκέπτη και τους κατοίκους είναι πραγματικά αλλόκοτη εξέλιξη.
