Θα ήθελα να επισημάνω ένα σπουδαίο εκδοτικό γεγονός αυτών των ημερών, του οποίου τη σημασία οι (δήθεν) ευρωπαϊκές εκλογές μας και ο θόρυβος της αγοράς δεν επέτρεψαν ίσως να αναγνωρίσομε αμέσως: Θαυμάζομε μεν το πολύτιμο αρχιτεκτόνημα της χώρας, το κτίριο της Ακαδημίας Αθηνών (όσο κι αν δεν συνειδητοποιούμε τη συμβολή της ωραιότητας του δημόσιου χώρου στην καθημερινή μας ευφορία). Αλλά δεν υποπτευόμαστε τις αριστουργηματικές τοιχογραφίες στο εσωτερικό του κτιρίου, «μια απ’ τις ωραιότερες και πιο πλούσια διακοσμημένες νεοκλασικές δημιουργίες παγκοσμίως» – όπως τις χαρακτηρίζει ο Μιχάλης Α. Τιβέριος, της Ακαδημίας Αθηνών, συγγραφέας του βιβλίου «Αθηνά πολύβουλος και Προμηθεύς πολύνους. Εικονιστικός διάκοσμος της Σινιαίας Ακαδημίας Αθηνών», Αθήναι, 2023. Μιας πολυτελούς εκδόσεως, με 80 σελίδες ανάλυση, 50 σελίδες πυκνόν υπομνηματισμό (700 σημειώσεις) και 60 σελίδες λαμπρή εικονογράφηση (εκτός απ’ τις 20 σελίδες βιβλιογραφίας και ευρετηρίου).
Η πρόθεσή μου εδώ δεν είναι μια βιβλιοπαρουσίαση· άλλες στήλες είναι αρμόδιες. Θα ήθελα όμως να αναφερθώ (ακροθιγώς έστω) στον επίτιτλο του βιβλίου, «Αθηνά και Προμηθεύς», ο οποίος και δηλώνει σαφώς τα αντικείμενα του εικονιστικού διακόσμου του κτιρίου της Ακαδημίας: Διότι ο μεν ζωγραφικός διάκοσμος του εσωτερικού αναφέρεται αποκλειστικώς στον Προμηθέα, ο δε πλαστικός διάκοσμος του εξωτερικού του κτιρίου αναφέρεται στην Αθηνά. Ο συγγραφέας, μάλιστα, αφιερώνει ειδικό κεφάλαιο, στο οποίο περιγράφεται το κοινό χαρακτηριστικό τους: οι «ευεργεσίες τους προς την ανθρωπότητα οι οποίες οδήγησαν στη ραγδαία άνοδο του πολιτισμικού επιπέδου και στην πνευματική πρόοδο της ανθρωπότητας». Ακριβώς δε σ’ αυτήν την υπέρ της ανθρωπότητας ευεργετική δράση των δύο θεοτήτων, θα ήθελα να υπογραμμίσω τη σημασία σπουδαίων προσφορών τους στον ειδικότερον τομέα της τεχνολογίας των Αρχαίων Ελλήνων.
Αρχίζω με τον Προμηθέα, και μάλιστα κατευθείαν με την ωριμότερη εκδοχή του μύθου, όπως περιγράφεται στον πλατωνικό «Πρωταγόρα» (320 d). Εδώ, οι Αρχαίοι Ελληνες με τον μύθο τους είχαν αντιληφθεί κατ’ αρχήν ότι η τεχνολογία γεννάει τον πολιτισμό: Ο Προμηθεύς, αρμοδιότατος για τη Δημιουργία του πρωτοπλάστου, περιγράφει στον Δία τα βάσανα των ανθρώπων (γυμνοί, ξυπόλυτοι, άοπλοι, άστεγοι) και «νομίμως» προβαίνει στην κατάλληλη διόρθωση του σφάλματος της Δημιουργίας, προσφέροντας στους ανθρώπους «την έντεχνον σοφίαν, συν πυρί» (τεχνογνωσία δηλαδή και ενέργεια). Και ήρθε όντως η σωτηρία των ανθρώπων χάρις στην τεχνολογία: «Εκ τούτου, ευπορία του βίου ανθρώπω γίγνεται»! Οπότε οι άνθρωποι «εζήτουν αθροίζεσθαι» (σύσταση κοινωνίας) και «σώζεσθαι κτίζοντες Πόλεις» (χάρις στην Πόλιν, αποφεύγονται οι φυσικοί κίνδυνοι, αποθηκεύονται τα περισσεύματα των προϊόντων προς εμπορίαν, κι όλα περιτειχίζονται έναντι των σφετεριστών). Με άλλα λόγια, άρχισε ο πολιτισμός.
Ο Μιχάλης Α. Τιβέριος, στο σπουδαίο βιβλίο του για τον εικονιστικό διάκοσμο του κτιρίου, επισημαίνει ως κοινό χαρακτηριστικό τους «τις ευεργεσίες τους προς την ανθρωπότητα».
Ο Προμηθεύς όμως δεν αρκείται μόνο σ’ αυτήν την αναστατική δωρεά, αλλά παρατηρώντας τους «εύπορους» αυτούς ανθρώπους, διαπιστώνει ότι [καλοπερνούσαν μεν] τρώγονταν όμως μεταξύ τους σε τέτοιον βαθμό, ώστε εγκατέλειπαν τις πόλεις, και ξανασκορπίζονταν πάλι κι αφανίζονταν. «Ηδίκουν δ’ αλλήλους, ώστε πάλιν σκεδαννύμενοι διεφθείροντο» (322 b). Οπότε ο φιλανθρωπικότατος Προμηθεύς σπεύδει στον Δία να του ‘πει τα μαντάτα πως οι άνθρωποι, εξαιτίας της ανηθικότητάς τους, εγκαταλείπουν την ευμάρεια της Πόλεως (σας θυμίζει κάτι αυτή η φυγή απ’ τον «παράδεισο» λόγω συμπεριφοράς;). Και τότε ο Ζευς, αυτοπροσώπως πλέον, ολοκληρώνει το ατελές δώρημα της τεχνολογίας: «Πέμπει Ερμήν άγοντα εις ανθρώπους Αιδώ τε και Δίκην» (322c). Εδώ, ο θεός δεν τιμωρεί αλλά κατανοεί – και προσφέρει στους ανθρώπους (ό,τι τους έλειπε) τη γνώση του Καλού και του Κακού. Σε σύγχρονη γλώσσα, παρατηρούμε ότι οι φιλοτεχνικοί Ελληνες είχαν εγκαιρώτατα διαγνώσει την όξυνση των ηθικών προβλημάτων μέσα στον εν τεχνολογία βίον. Και υπογράμμισαν τη θεμελιώδη σημασία της Τιμής και της Δικαιοσύνης.
Βεβαίως, ο υπέροχος ζωγραφικός διάκοσμος του εσωτερικού του κτιρίου της Ακαδημίας ιστορεί (1885, διά χειρός C. Griepenkerl, Βιέννη) πολύ μεγαλύτερο πλήθος σκηνών απ’ τους προμηθεϊκούς μύθους – εμείς όμως θελήσαμε να υπογραμμίσομε το ανθρωπολογικώς σημαντικότερο επεισόδιο.
Κι ας τελειώσουμε με μια πολύ σύντομη αναφορά στο κύριο αντικείμενο του εξωτερικού πλαστικού διακόσμου της Ακαδημίας – τη θεά Αθηνά, μια θεά-μηχανικό, τη «σύντεχνον» του Ηφαίστου, που λέει και ο Πλάτων («Πολιτικός», 274 c). Αυτήν που συμμετέχει ενεργά στην κατασκευή του Δούρειου Ιππου (θ 493). Και φαντασθείτε τη με το σκεπάρνι στο χέρι, να στήνει την καρένα του πλοίου της Αργούς (Απολ. Ροδ. Α΄ 527 κ.α.). Και επιπλέον, η ίδια διδάσκει στους ανθρώπους την κατασκευή αμαξών και αρμάτων (Ομηρ. Υμν. Προς Αφροδίτην, 5.1.12). Ο Πλάτων μάλιστα (ό.π.) αναγνωρίζει ότι γενικότερα η Αθηνά μετέχει της «αναγκαίας διδαχής και παιδεύσεως […] των τεχνών».
Ιδού λοιπόν γιατί ο ακαδημαϊκός Μ. Α. Τιβέριος, συγγραφέας του λαμπρού βιβλίου στο οποίο αναφερθήκαμε, επισημαίνει ως κοινό χαρακτηριστικό Αθηνάς και Προμηθέως «τις ευεργεσίες τους προς την ανθρωπότητα». Ή, με άλλα λόγια, την αφιέρωση εκείνων των Ελλήνων στην επιστήμη και στην τεχνολογία.
