Στις εκλογές της 21ης Μαΐου αλλά και στις σημερινές, της 25ης Ιουνίου 2023, αξιοποιήθηκαν διαφορετικοί τρόποι πολιτικής επικοινωνίας, ειδικά από τους πολιτικούς αρχηγούς, όπως εμφανίσεις σε τηλεοπτικές εκπομπές, διαδικτυακές εφαρμογές, προσωποποιημένη πολιτική καμπάνια κ.λπ. Αν κάτι ξεχώρισε, ωστόσο, ήταν η χρήση της πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης TikTok από τους πολιτικούς αρχηγούς, η οποία συνιστά μια σοβαρή προσπάθεια «αδιαμεσολάβητης» επικοινωνίας με τους πολίτες. Η προσπάθεια αυτή στόχο είχε να αναδείξει μια διαφορετική προσωπική εικόνα, προσδίδοντας αντίστοιχο πολιτικό πλεονέκτημα (π.χ. σύγκριση κ. Μητσοτάκη με κ. Τσίπρα), αλλά και να δώσει τη δυνατότητα στους πολιτικούς να απευθυνθούν, με πιο άμεσο τρόπο, στους νέους.
Μια καινοτομία των εκλογών αυτών ήταν η δημιουργία του Κέντρου Ελληνικών Εκλογών από το TikTok, με στόχο την εύκολη πρόσβαση του χρήστη σε σχετικές πληροφορίες και λογαριασμούς που σχετίζονται με τις εκλογές και την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης. Η συγκεκριμένη πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης είναι η 6η πιο δημοφιλής, με την πλειονότητα των χρηστών να είναι γυναίκες. Ο μέσος χρήστης του TikTok αφιερώνει 850 λεπτά στην εφαρμογή κάθε μήνα, ενώ οι νεότερες γενιές (53% ηλικίας 18-24 ετών) είναι αυτές που δημιουργούν και καταναλώνουν το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου (Global Digital Overview 2023).
Προκειμένου να αποτυπώσουμε τον ρόλο της πλατφόρμας στη γενιά αυτή σε ό,τι αφορά το εκλογικό περιεχόμενο και το Κέντρο Ελληνικών Εκλογών, υλοποιήσαμε μια ποσοτική και ποιοτική έρευνα τόσο σε ό,τι αφορά τους χρήστες όσο και το περιεχόμενο που δημιουργήθηκε από τους πολιτικούς αρχηγούς μεταξύ 1ης και 21ης Μαΐου 2023. Με βάση τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνας σε χρήστες 18-25 ετών, το 52% χρησιμοποιεί το TikTok 1-2 ώρες την ημέρα και οι 7 στους 10 (ποσοστό 69,6%) παρακολούθησαν αναρτήσεις σχετικά με τις εκλογές, οι οποίες εμφανίστηκαν ανά 10 δημοσιεύσεις. Το πολιτικό περιεχόμενο που εμφανίστηκε συμφωνούσε μερικώς με τις πολιτικές πεποιθήσεις των ερωτηθέντων, κάτι που αναδεικνύει τη διάχυση του μηνύματος και σε πολίτες εκτός της εκλογικής βάσης του κόμματος. Οι 8 στους 10 ερωτώμενους δεν γνώριζαν την ύπαρξη του Κέντρου Εκλογών που δημιούργησε το TikTok, ενώ όσοι το γνώριζαν θεωρούν ότι θα πρέπει να ενισχυθεί για να διασφαλίσει την αξιοπιστία περιεχομένου.
Η έρευνά μας διενεργήθηκε δίνοντας έμφαση στους λογαριασμούς των πολιτικών αρχηγών στο TikTok. Οι πολιτικοί αρχηγοί που εξετάσαμε ήταν ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Κυριάκος Μητσοτάκης, ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία Αλέξης Τσίπρας και ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ Νίκος Ανδρουλάκης, καθώς οι αρχηγοί των υπολοίπων κομμάτων δεν είχαν παρουσία στην πλατφόρμα. Η απήχηση του λογαριασμού @mitsotakis ήταν μεγάλη καθώς έχει 173.000 ακολούθους και 2 εκατ. «μου αρέσει» (like). Η μέση διάρκεια των βίντεο ήταν το 1 λεπτό, μέσος όρος likes σε κάθε δημοσίευση ήταν οι 45.000, των σχολίων 2.000 και των προβολών 1 εκατ.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απαιτούν οργανικό περιεχόμενο που σχετίζεται με τη φύση τους. Η χρήση τους για αναπαραγωγή περιεχομένου που έχει δημιουργηθεί για άλλα ΜΜΕ δημιουργεί τα αντίθετα αποτελέσματα.
Ο πρόεδρος της Ν.Δ. εστίασε σε πιο ανεπίσημο, χαλαρό περιεχόμενο από τα παρασκήνια της προεκλογικής προετοιμασίας, με στόχο να αναδείξει μια άλλη πλευρά. Ετσι, έδωσε έμφαση στο πρόσωπο, όχι στον πολιτικό που απαντά στις αρνητικές προσωπικές επιθέσεις, οι οποίες κυριάρχησαν το προηγούμενο διάστημα και ήταν και κεντρική πολιτική επιλογή των αντιπάλων του. Ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία Αλέξης Τσίπρας (@tsipras) έχει αντίστοιχα σημαντικό αριθμό ακολούθων (102.800) και 2 εκατ. «μου αρέσει» (like), ενώ οι δημοσιεύσεις του έχουν μέση διάρκεια 40 δευτ., μέσο όρο likes 20.000, 5.000 σχόλια και 560.000 προβολές. Σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο, ο κ. Τσίπρας έδωσε έμφαση σε στιγμιότυπα από την προεκλογική ομιλία του, κριτική προς τους κ. Μητσοτάκη και Ανδρουλάκη, ενώ κάποιες φορές επέλεξε να προβάλει αποσπάσματα από εμφανίσεις του σε τηλεοπτικές εκπομπές, μεταφέροντας περιεχόμενο που είχε δημιουργηθεί για παραδοσιακά ΜΜΕ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ Νίκος Ανδρουλάκης (@androulakis) έχει 14.400 ακολούθους και 69.100 «μου αρέσει» (like). Οι δημοσιεύσεις του έχουν μέση διάρκεια 1 λεπτό, μέσο όρο like 1.500, 46 σχόλια και 28.000 προβολές. Αναφορικά, δε, με το περιεχόμενο, οι δημοσιεύσεις του προβάλλουν κυρίως στιγμές με τους πολίτες και στιγμιότυπα από τις ομιλίες του, ενώ σε πολλά δεν μιλάει ο ίδιος καθόλου. Ενα κοινό σημείο της καμπάνιας των πολιτικών αρχηγών ήταν η παρότρυνση προς τους νέους να συμμετάσχουν στις εκλογές.
Το περιεχόμενο που ανήρτησαν οι πολιτικοί αρχηγοί, η πλειοψηφία των ερωτώμενων το αξιολόγησε ως μη ελκυστικό, με εξαίρεση αυτό του κ. Μητσοτάκη, που το 20% των ερωτώμενων το αξιολόγησε θετικά. Το TikTok αποτέλεσε έναυσμα για να ενημερωθούν περαιτέρω οι συμμετέχοντες για τις πολιτικές των κομμάτων και να διασταυρώσουν το περιεχόμενο σε ένα μέσο που έχει συνδεθεί από τον χρήστη με την ψυχαγωγία. Οσον αφορά την αξιολόγηση των διαφορετικών στρατηγικών που ακολούθησαν οι πολιτικοί αρχηγοί, οι δημοσιεύσεις του κ. Μητσοτάκη αξιολογήθηκαν ως καλύτερης ποιότητας, αφού επιστράτευσε διαδραστικές μεθόδους που συνδέονται με το μέσο και μπορούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον, καθιστώντας τους πολίτες μέρος αυτής της εμπειρίας. Οι χιουμοριστικές αναρτήσεις του κ. Τσίπρα αξιολογήθηκαν θετικά, ωστόσο τονίστηκε ότι κυριάρχησαν οι αναφορές στον κ. Μητσοτάκη έναντι αυτών για τον ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία, αλλά και τον ίδιο. Η παρουσία του Ν. Ανδρουλάκη δεν αποτιμήθηκε θετικά, μιας και μέρος του περιεχομένου ήταν αυτό που δημιουργούσε για παραδοσιακά ΜΜΕ.
Ενα σημαντικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι το TikTok, όπως και τα υπόλοιπα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, απαιτεί οργανικό περιεχόμενο που σχετίζεται με τη φύση του μέσου. Η αξιοποίησή του ως μέσου αναπαραγωγής περιεχομένου που έχει δημιουργηθεί για άλλα ΜΜΕ και άλλου τύπου ακροατήριο δημιουργεί τα αντίθετα αποτελέσματα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν εκλέγουν κυβερνήσεις, ωστόσο συμβάλλουν καθοριστικά στη διάχυση του μηνύματος, στη διαμόρφωση της εικόνας/αντίληψης του κοινού. Λαμβάνοντας, δε, υπόψη ότι από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενημερώνονται κυρίως οι ηλικίες 18-24 Instagram (34%), YouTube (26%) και TikTok (19%) (Digital Report, Reuters Institute 2023), είναι προφανής η κατεύθυνση που πρέπει να έχει το περιεχόμενο αυτό στις μελλοντικές πολιτικές αναμετρήσεις.
Ο κ. Νίκος Σ. Παναγιώτου είναι αν. καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και η κ. Ιωάννα-Γεωργία Εσκιάδη, υποψήφια διδάκτωρ του ιδίου τμήματος.
