Η συνταγή είναι γνωστή: Πρώτα μυρίζουν το αίμα και ψάχνουν να βρουν την καλύτερη φλέβα για να το αντλήσουν· αφού το αντλήσουν, το νοθεύουν με λαϊκισμό και το πολιτικοποιούν· έπειτα, ψεκάζουν με αυτό τους αντιπάλους τους, τον χώρο γύρω από αυτούς ή ακόμη και ολόκληρο το δωμάτιο· στο τέλος, δείχνουν με το δάχτυλο την περιρρέουσα αιματοχυσία και δεν παύουν να τονίζουν πόσο καθαροί και άσπιλοι είναι οι ίδιοι. Αυτοί που δραματοποιούν το δράμα δεν νοιάζονται για το δράμα αυτό καθαυτό· αν νοιάζονταν, θα ήταν σε θέση να καταλάβουν ότι το δράμα δεν έχει ανάγκη από επαύξηση αλλά από ρύθμιση, βοήθεια, δικαιοσύνη. Αυτό που τους απασχολεί, είναι κυρίως το όφελος που μπορούν να συναγάγουν μέσα από την εμπορική του εκμετάλλευση. Το είδαμε την περίοδο της πανδημίας όταν κάποιοι μετρούσαν τους θανάτους με σχεδόν ηδονιστική διάθεση· το θυμηθήκαμε με αφορμή την τραγωδία των Τεμπών και την παραφιλολογία πως τα θύματα είναι «περισσότερα απ’ όσα μας λένε». Το ναυάγιο στα ανοιχτά της Πύλου είναι ένα ακόμη κεφάλαιο στην τεράστια βιβλιογραφία του πορνό της συμφοράς. Πιο σημαντική από τη διερεύνηση του περιστατικού κρίθηκε η εμφυλιοπολεμικά απλουστευτική αποτίμησή του: Κάποιοι κακοί «πνίγουν αθώους στη θάλασσα» και κάποιοι καλοί με φτερά αγγέλου κλαίνε απαρηγόρητοι πάνω από τις σορούς των αθώων.
Ενα ακόμη στρατήγημα
Η εργαλειοποίηση του προσφυγικού ήταν ανέκαθεν μια κομβική έκφανση του ηθικού πλεονεκτήματος. Δίπλα στην πεποίθηση ότι οι συστημικοί πολιτικοί είναι όλοι διεφθαρμένοι κλέφτες, ότι η οικονομική κρίση είναι ένα νεοφιλελεύθερο κατασκεύασμα και ότι η Ευρώπη είναι ένα φασιστικό σύμπλεγμα συμφερόντων, έστεκε κραταιή και η αντίληψη ότι για το προσφυγικό ζήτημα φταίνε λιγότερο τα κράτη που το δημιουργούν, ή το υποδαυλίζουν, και περισσότερο οι χώρες υποδοχής προσφύγων. Σταδιακά, οι εργολάβοι του ανθρωπισμού αποφάσισαν ότι δεν αρκούν οι θεωρητικές καταγγελίες περί αποικιοκρατίας και σατανικής Δύσης· έγινε αντιληπτό ότι οι πρόσφυγες θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα ακόμη μέσο προβολής της ποιοτικής διαφοράς μεταξύ των ευαίσθητων ανθρωπιστών και των ανάλγητων πολιτικών τους ανταγωνιστών. Ετσι, χωρίς κανένα ουσιαστικό σχέδιο περί αφομοίωσης ή ενσωμάτωσης, χωρίς αληθινή μέριμνα για το πρακτικό κομμάτι του μεταναστευτικού και προσφυγικού βιώματος, η ρητορική των ανοιχτών συνόρων, τα fake news για απαγωγές και νεκρά παιδιά στα σύνορα και η πολεμική εναντίον της «απάνθρωπης Ελλάδας» είχαν έναν ουσιαστικό στόχο: την επικοινωνιακή κατίσχυση της καλής Αριστεράς έναντι του διαπλεκόμενου Κέντρου και της ζοφερής Δεξιάς.
Κακός λύκος αγνοείται
Το γεγονός ότι επί ΣΥΡΙΖΑ οι πρόσφυγες υπέφεραν μέσα σε τριτοκοσμικούς καταυλισμούς δεν παίζει ιδιαίτερο ρόλο στον τρόπο με τον οποίο μέρος της Αριστεράς αντιμετωπίζει τις προσφυγικές προκλήσεις που παρουσιάστηκαν και συνεχίζουν να παρουσιάζονται μετά τη διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Ο χρόνος δεν έφερε ούτε την ενστικτώδη μετριοπάθεια της εμπειρίας ούτε, βέβαια, τεχνοκρατική και πολιτική γνώση. Η προσφυγική δυστυχία το 2015 ήταν μια αναπότρεπτη κατάσταση με ευρωπαϊκό πρόσημο, αλλά σήμερα, ως διά μαγείας, είναι μία ακόμη μητσοτακική πληγή, μία ακόμη ένδειξη της ελληνικής ξενοφοβίας. Η Πύλος είναι ένα σχετικό παράδειγμα: μες στην αγωνιστική βιασύνη τους, οι καταγγελίες πως για το ναυάγιο φταίει «η πολιτική που υιοθετείται από το Λιμενικό Σώμα» δεν έλαβαν υπ’ όψιν ότι στην παρούσα φάση δεν υπάρχει καν πολιτική προς υιοθέτηση. Η κυβέρνηση είναι υπηρεσιακή· οι υπουργοί επιτελούν έναν προσωρινό, γραφειοκρατικό ρόλο. Ποιος ορμήνεψε το Λιμενικό να μην κάνει το καθήκον του; Ποιος εξύφανε το σχέδιο αφανισμού των προσφύγων; Ποιος είναι εν προκειμένω ο κακός λύκος;
Το βολικό παραμύθι
Το μονοσήμαντο, συνωμοσιολογικό αφήγημα πως για τους πνιγμένους πρόσφυγες φταίει μια σκοτεινή δύναμη μίσους που ενεργεί κόντρα σε μια φωτεινή δύναμη αγάπης, και η παρεπόμενη ακτιβιστική δαιμονοποίηση του Λιμενικού Σώματος, των «κυρ-Παντελήδων» και της χώρας συνολικά, δεν είναι αμιγώς προϊόντα δόλου. Εν προκειμένω, παίζει σημαντικό ρόλο η άγνοια μαζί με την απροθυμία διάλυσής της. Το κράτος μπορεί να ολιγώρησε ή να έδρασε πλημμελώς (αν και για να συναχθεί κάτι τέτοιο δεν αρκεί η προκατάληψη, απαιτείται έρευνα)· αυτό όμως που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι, ακόμη και με τις καλύτερες προδιαγραφές, το Λιμενικό δεν έχει θεϊκές ιδιότητες· οι διασωστικές ενέργειες έχουν όρια, οι συγκυρίες είναι αστάθμητες, η καλή οργάνωση δεν συνεπάγεται μηδενισμό του κινδύνου. Επιπλέον, η ευθύνη του προστάτη δεν μπορεί να υπερκερνά την ευθύνη του υπαιτίου: ο ρόλος της Ελλάδας είναι ένας προβεβλημένος κρίκος σε μια τεράστια αλυσίδα φτιαγμένη από ισχυρότερους παίκτες. Η χώρα έχει αρκετά δικά της αμαρτήματα να επανορθώσει, πριν αρχίσει να λογοδοτεί για τα αμαρτήματα άλλων.
Τα κακομαθημένα
Εχει κάνει η Ελλάδα ό,τι της είναι εθνικώς και ευρωπαϊκώς δυνατό για να διαχειριστεί τις προσφυγικές ροές κι εγκαταστάσεις καταλλήλως; Οπωσδήποτε όχι. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στο δίκαιο παράπονο από τη χώρα και στην προμελετημένη διαιώνιση του μίσους προς αυτήν. Εχει έρθει η ώρα να σταματήσουμε να κρύβουμε τα ψυχολογικά μας σύνδρομα πίσω από δράματα που δεν μας ανήκουν.
