Η εξωτερική πολιτική της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας χαρακτηρίζεται ορθολογική, με εξαίρεση τη διαχείριση της κρίσης των Iμίων και των όρων της ονομασίας της Βόρειας Μακεδονίας. Ο ορθολογισμός, όμως, δεν είναι πλέον αρκετός ώστε η Ελλάδα να αναβαθμιστεί στο νέο διεθνές τοπίο, με την «έξυπνη εποχή» να διαμορφώνει μεγάλο μέρος των διακρατικών διαδικασιών. Τα παρακάτω βήματα αποτελούν προτάσεις στον ευρύτερο διάλογο που ήδη διαμορφώνεται αναφορικά με τις έξυπνες πρωτοβουλίες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής:
Διαμορφωμένη, σταθερή και εμπεριστατωμένη θέση για τα κεντρικά ζητήματα εξωτερικής πολιτικής της χώρας, με αντιπροτάσεις που θα στηρίζονται στο διεθνές δίκαιο και τη θεωρία των διεθνών σχέσεων, σε προσεκτικές αναλογίες. Η έξυπνη εξωτερική πολιτική βασίζεται στην αλχημεία, στη σωστή δοσολογία δηλαδή «φίλτρων», «δηλητηρίων» και «μαγικών ζωμών». Λίγο περισσότερο δίκαιο από ό,τι χρειάζεται, ή λίγο περισσότερη θεωρία από ό,τι είναι απαραίτητη και ο στόχος θα απομακρυνθεί.
Ο κλάδος της δημόσιας διπλωματίας πρέπει να στηριχθεί. Το αποτύπωμα της δημόσιας διπλωματίας είναι κοστοβόρο αλλά το πολιτικό αποτέλεσμα στο διεθνές περιβάλλον ρυθμίζεται αναλόγως από το εύρος της «επένδυσης» που έχει προηγηθεί. Η δημόσια διπλωματία λειτουργεί ως η αιχμή του δόρατος της ήπιας ισχύος, διαμορφώνοντας θετικές τάσεις στον πυρήνα του κράτους που αυτή αναπτύσσεται, ενώ παράλληλα ενισχύει το κύρος του κράτους που εκπροσωπεί όταν αυτή εφαρμόζεται με πολιτική ενσυναίσθηση και εφαρμοστική ευελιξία.
Τα εργαλεία της έξυπνης εξωτερικής πολιτικής είναι περισσότερα από αυτά που χρησιμοποιεί παραδοσιακά η Ελλάδα, όπως για παράδειγμα η ακαδημαϊκή διπλωματία. Στο πλαίσιο αυτό εμπεριέχεται η προώθηση διακρατικών συμφωνιών σε επίπεδο πανεπιστημίων ή δεξαμενών σκέψης, ανοίγει ο δρόμος για επενδύσεις μεγάλης κλίμακας στον χώρο των έξυπνων τεχνολογιών, προβάλλεται και ενισχύεται η πολιτιστική κληρονομιά κ.λπ. Δείγμα έξυπνης διπλωματίας είναι ότι τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών στην περιοδεία του σε Ελλάδα και Τουρκία συνόδευαν και πρυτάνεις από κορυφαία πανεπιστήμια της Ανατολικής ακτής.
Η δημόσια διπλωματία πρέπει να στηριχθεί καθότι λειτουργεί ως η αιχμή του δόρατος της ήπιας ισχύος, διαμορφώνοντας θετικές τάσεις στο κράτος που αυτή αναπτύσσεται.
Ο διάλογος προϋποθέτει διεκδικήσεις και οι διεκδικήσεις ενισχύουν τη διαπραγμάτευση. Είναι πλέον φανερό ότι εισερχόμαστε σε μια εποχή που ο διάλογος με την Τουρκία σε επίπεδο κορυφής θα λάβει χώρα. Το δόγμα της αδράνειας που για δεκαετίες διαμόρφωσε τη στάση μας προς την Αγκυρα και προσέφερε κέρδη στο εθνικό άθροισμα ισχύος δείχνει πλέον ασύμβατο με τις απαιτήσεις της έξυπνης διπλωματίας. Είναι δεδομένο πως όταν καθίσουμε στο τραπέζι των συζητήσεων η τουρκική πλευρά θα θέσει πολλά περισσότερα θέματα στην ατζέντα από τη διευθέτηση της ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα. Αν φύγουμε πρώτοι θα έχουμε χάσει τις εντυπώσεις διεθνώς. Αν συζητήσουμε την ατζέντα της Αγκυρας μπαίνουμε σε δύσκολες θάλασσες. Γι’ αυτό και πρέπει να προετοιμάσουμε τα δικά μας θέματα ως αντίβαρο ουσίας, αλλά και τακτικής. Κι αυτά τα θέματα είναι πολλά, είναι κομβικά και άπτονται τόσο του διεθνούς δικαίου, των διαθρησκευτικών θεμάτων, αλλά και των ζητημάτων που διαμορφώνουν όρους καλής γειτονίας, συνεργασίας σε θέματα ασφάλειας κ.λπ. Είναι προφανές ότι δεν πρέπει να γίνει δημόσια αναφορά σε αυτά σημείο προς σημείο, αλλά στο τραπέζι των συζητήσεων με την Αγκυρα είναι έξυπνο να καθίσουμε με γεμάτο φάκελο, σε εμφανή μάλιστα θέα, παρά με μια σελίδα Α4.
Το διεθνές σύστημα οδεύει προς τον διπολικό πολυμερισμό, γεγονός που αυξάνει τις τάσεις εντός των ΗΠΑ για ενίσχυση των ευρωατλαντικών δομών. Η Ελλάδα πρέπει να ταχθεί ανοικτά υπέρ της θεσμικής και πολιτικής εμβάθυνσης των σχέσεων των δύο πόλων του δυτικού κόσμου και να αναλάβει ενεργό ρόλο προώθησης της ατζέντας αυτής στην Ανατολική Μεσόγειο σε συνεργασία με κομβικούς συμμάχους, όπως το Ισραήλ.
Οι εξελίξεις στον Κόλπο δημιουργούν απόσταση μεταξύ σημαντικών παικτών της περιοχής και των ΗΠΑ. Οι εξαιρετικά καλές σχέσεις που η Αθήνα έχει οικοδομήσει με Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ πρέπει να περάσουν σε νέα φάση εμβάθυνσης, ώστε η Ελλάδα να παίξει τον ρόλο της γέφυρας μεταξύ αυτών και του Δυτικού κόσμου, πατώντας πάνω στην αδυναμία της Τουρκίας να αναλάβει κάτι τέτοιο λόγω μη πραγματικής διάθεσης των αραβικών κρατών.
Ο κ. Σπύρος Λίτσας είναι καθηγητής Θεωρίας Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
