Τι έχει αλλάξει στον 21ο αιώνα στη σχέση μας με τα αρχαία μνημεία και στον τρόπο χρήση τους; Τι έχει αλλάξει από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 και το θρυλικό τσιγάρο που άναψε η Αννα Μακράκη στην ορχήστρα της Επιδαύρου ως Εξάγγελος στον «Οιδίποδα Τύραννο» που είχε παρουσιάσει το ζεύγος Καρέζη – Καζάκου, σε σκηνοθεσία του Γεωργιανού Ρόμπερτ Στούρουα; Μάλιστα, το ενδιαφέρον είναι ότι εκείνη την εποχή επιτρεπόταν το κάπνισμα στις κερκίδες! Στη δεκαετία του ’90 ήταν ο Ελβετογερμανός Ματίας Λάνγκχοφ και οι «Βάκχες» (1997) με τη γυμνή εμφάνιση του Μηνά Χατζησάββα και τα «σφαχτά» επί της ορχήστρας, από το 2000 και μετά μάλλον πύκνωσαν τα περιστατικά που είχαν σημάνει πόλεμο, όχι μόνο με τους αρχαιολόγους αλλά και με το κοινό. Πολλές από τις παραστάσεις αυτές (χωρίς να εξαιρούμε τις προαναφερθείσες) αποτέλεσαν τομή, παρότι χλευάστηκαν ως «Μεταμοντερνισμός», συνώνυμος της αποδόμησης και των σκηνοθετικών ακροτήτων.
Πού σταματάει η «χρήση» και πού αρχίζει η «κατάχρηση»; Μια συζήτηση που κρατάει δεκαετίες.
Ας μην ανοιχτούμε στα πάθη περασμένων εποχών… Ούτως ή άλλως δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε σε παρελθούσες δεκαετίες. Η συζήτηση «αν απειλούνται ή όχι τα μνημεία», πού σταματάει η «χρήση» και πού αρχίζει η «κατάχρηση», με διάφορες αφορμές, συνεχίζεται αδιαλείπτως. Αναζωπυρώθηκε, μάλιστα, τις τελευταίες ημέρες καθώς το ΚΑΣ (Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο) εξέφρασε τον προβληματισμό του για τρεις παραστάσεις που θα ανέβουν στην Επίδαυρο, με πρώτη τη «Μήδεια» του Γερμανού Φρανκ Κάστορφ. Το σκηνικό της περιλαμβάνει το λογότυπο εταιρείας αναψυκτικών, ενώ θα υπάρχει και μια οθόνη (διαστάσεων 10 επί 5 μέτρων) η οποία θα στηρίζεται σε σκαλωσιά… Η «Κ» έχει ασχοληθεί εκτενώς με το θέμα (1.6 και 7.6). Η νομοθεσία για τις παραχωρήσεις μνημείων και αρχαιολογικών χώρων άλλαξε το 2002. Η ουσία όμως; Αν προσπαθήσει κανείς να συνοψίσει ρήσεις και αντιρρήσεις, διαπιστώνει ότι οι ρόλοι παραμένουν ίδιοι με μικρές παραλλαγές: από τη μια οι αρχαιολόγοι, με την επιβεβλημένη ομπρέλα προστασίας, η οποία οφείλει κάθε φορά να έχει το μέγεθος που της αναλογεί για να μην καταλήγει στην ιδεοληπτική εκδοχή «ομηρίας», μιας ιδιότυπης «ιδιοκτησιακής» σχέσης που αναπτύσσεται με τα μνημεία· από την άλλη οι σκηνοθέτες και συντελεστές των παραστάσεων, οφείλουν να μη λειτουργούν ερήμην του χώρου. Αυτή η θέση, όμως, ενέχει τους κινδύνους μιας άλλης, «ιδιότυπης» κι αυτής, ομηρίας, την οποία επιβάλλουν κανόνες που παρεμβαίνουν –αν δεν ορίζουν– στο αισθητικό αποτέλεσμα, διαμορφώνοντας εμμέσως πλην σαφώς «άποψη». Επομένως, η υπεροψία ή αλαζονεία αφορά και τις δυο πλευρές, από τη στιγμή που προκύπτει η σύγκρουση ποιος υποτάσσεται σε ποιον. Γιατί και η δημιουργία ποιο λόγο ύπαρξης έχει, χωρίς την ελευθερία της σύλληψης και εκτέλεσης; Αλλο το κρινόμενο αποτέλεσμα και άλλο η δίκη προθέσεων. Τα ζητήματα που ανακύπτουν είναι και ευαίσθητα και σύνθετα. Το επιχείρημα που έχει διατυπωθεί ότι τα μνημεία οφείλουν να συνδέονται με τη ζωή και την οικονομία, την ανάπτυξη μιας χώρας, γιατί μόνο τότε «κοινωνικοποιούνται», αλλιώς παραμένουν δεσμώτες του χρόνου και της Ιστορίας, έχει ευρύτατη βάση εφαρμογής· δεν μπορεί ούτε να παραγκωνιστεί ούτε να αγνοηθεί.
Μια διπλωματική απάντηση θα έλεγε ότι κρίνοντες και κρινόμενοι, κάθε φορά, για κάθε εκχώρηση, θα πρέπει να επιδεικνύουν διαλλακτική διάθεση και «ευρυχωρία». Και ο ρόλος του κοινού; Η φθορά δεν συνδέεται μόνο με την όποια (κατά)χρήση αλλά και με την υποκρισία των θεατών, που καλύπτουν δικές τους ανεπάρκειες πίσω από μάχες χαρακωμάτων περί έλλειψης σεβασμού και ιεροσυλίας. Ας σκεφτούμε μόνο τους θεατές του 1989 που κάπνιζαν στο κοίλον, αλλά δεν ανέχονταν το τσιγάρο της ηθοποιού στην ορχήστρα! Ή τα βουνά από τσίχλες που χρειάστηκε να αποκολληθούν από τις κερκίδες του Ηρωδείου πριν από κάποια χρόνια. Η πραγματικότητα των μνημείων έχει πολλές όψεις, που δεν είναι για κανέναν βολικές.
