Σαν χθες, στις 11 Απριλίου του 1987, ο Πρίμο Λέβι έπεσε από την εσωτερική σκάλα της τριώροφης οικίας του στο Τορίνο και σκοτώθηκε. Ηταν 58 ετών.
Σαράντα δύο χρόνια πριν από τη μοιραία πτώση, τον Ιανουάριο του 1945, ο Λέβι ήταν μεταξύ των κρατουμένων του Αουσβιτς που απελευθερώθηκαν. Ηταν, δηλαδή, ένας από αυτούς «που σώθηκαν», εν αντιθέσει με «αυτούς που βούλιαξαν», για να αντλήσουμε από τον τίτλο ενός από τα βιβλία που έγραψε αργότερα, αναφερόμενος στην αδιανόητη εμπειρία του Αουσβιτς (πασίγνωστος είναι για το συγκλονιστικό «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος», εκδ. Αγρα).
Για χρόνια, η εκδοχή που επικρατούσε ήταν ότι ήταν αυτοκτονία. Στοιχειωμένος από τις μνήμες του Αουσβιτς, ο τετράγωνος, κατά τα άλλα, λαμπρός χημικός, υπέφερε από κατάθλιψη.
Εχει αναφερθεί ότι οι περισσότερες αυτοκτονίες ανθρώπων που βίωσαν το Ολοκαύτωμα σημειώθηκαν μετά τη λήξη του πολέμου και την απελευθέρωση. Υπάρχουν μαρτυρίες για επιζήσαντες των στρατοπέδων που πέφτουν πάνω στα ηλεκτροφόρα σύρματα μέρες και εβδομάδες μετά(!) την απελευθέρωσή τους.
Υπάρχει μια λογική εδώ: έως ότου να απελευθερωθούν, απλώς επιβίωναν, κτηνωδώς. Ο στόχος ήταν να βγάλουν τη μέρα. Και μετά την επόμενη. Και ούτω καθεξής.
Με την απελευθέρωση, όμως, με την ειρήνη, η σκέψη επέστρεψε. Η συνειδητοποίηση της απώλειας, της όλης εμπειρίας. Πώς να αναρωτηθεί κάποιος για την αιτία της αυτοχειρίας;
Ο Λέβι επέστρεψε στη γενέτειρά του, το Τορίνο, έκανε οικογένεια, έγινε πατέρας, διέπρεψε ως χημικός και μεγαλούργησε ως συγγραφέας. Πόση απόσταση χωρίζει το 1945 από το 1987; Τεράστια, σωστά;
Λάθος. Οσο περισσότερο προχωράς στη ζωή και την κανονικότητά της, αυτή που στερήθηκες με τόσο ακραίο, τόσο βάναυσο τρόπο, η σκέψη, η συνείδηση, η μνήμη μπορούν να γίνουν δρεπάνια. Ή, έστω, ένα ασήκωτο φορτίο.
Αυτοκτόνησε εν τέλει ο Λέβι; Για πολλά χρόνια αυτή ήταν η επίσημη –αστυνομική– εκδοχή. Ωστόσο, το σενάριο αυτό έχει αμφισβητηθεί: οι οικείοι του λένε πως εκείνες τις ημέρες είχε παραπονεθεί στον γιατρό του για ζαλάδες. Πιθανώς να έχασε την ισορροπία του και να έπεσε.
Η εκδοχή της αυτοκτονίας, όμως, σε εμάς τους υπόλοιπους προσδίδει στην τραγωδία ένα κάποιο νόημα. Το ατύχημα επιβεβαιώνει απλώς το παράλογο: να γλιτώνεις από τους θαλάμους αερίων και να πέφτεις από μια σκάλα; Είναι σαν να ακυρώνεις το τραύμα και την επιμονή του στον χρόνο.
Η αυτοκτονία κάποιου στοιχειωμένου από τη μνήμη μοιάζει να κλείνει την ιστορία με ένα φινάλε κάθαρσης. Οι αφηγήσεις δίνουν νόημα στις ζωές μας, ενώ η ζωή από μόνη της, δίχως την οικονομία την αφηγηματική, στερείται νοήματος.
Δεν θα μάθουμε ποτέ αν ο Λέβι αυτοκτόνησε ή αν απλώς έπεσε. Ισως και καλύτερα.
