Στην πολιτική κοινωνιολογία γνωρίζουμε ότι η εκλογική συμπεριφορά είναι ένα εξαιρετικά περίπλοκο φαινόμενο και ότι συχνά η έκβαση μιας αναμέτρησης επηρεάζεται από απρόβλεπτα γεγονότα της τελευταίας στιγμής: χτυπητά παραδείγματα η νίκη του καγκελαρίου Σρέντερ όταν διαχειρίστηκε με μιντιακή οξυδέρκεια τις «πλημμύρες του αιώνα» το 2002 και κέρδισε τις εκλογές, καθώς και η απρόσμενα καλή επίδοση του Αλέξη Τσίπρα σε συνέντευξη στον ΣΚΑΪ λίγο πριν από τις εκλογές του 2019, από την οποία επωφελήθηκε το κόμμα του κυριολεκτικά στο «παρά 5».
Ηδη γράφονται και λέγονται πολλά για την επίδραση που μπορεί να έχει ο σεισμός στην έκβαση ή/και στη διενέργεια των εκλογών στην Τουρκία. Η έκταση της καταστροφής και η οδύνη είναι δυσθεώρητες, στη δε αιτιολογία τους συνδυάζονται φυσικοί (το τεράστιο μέγεθος του σεισμού, η έκταση του ρήγματος και το εστιακό βάθος) και ανθρωπογενείς παράγοντες (κακές κατασκευές λόγω διαφθοράς των υπευθύνων).
Τούτο καθιστά απίθανο για τα τουλάχιστον 10 εκατομμύρια των κατοίκων της περιοχής να συσπειρωθούν προσωρινά υπό την ηγεσία (rally round the flag) ως αυτοματοποιημένη μαζική αμυντική αντίδραση στον κίνδυνο και στην καταστροφή, καθώς ο πρόεδρος Ερντογάν δέχεται ήδη αμείλικτη κριτική, την οποία φαίνεται ότι αδυνατεί να αντιπαρέλθει. Εξάλλου, πολλές έρευνες για τις πολιτικές επιπτώσεις των φυσικών καταστροφών (αλλά και των οικονομικών κρίσεων) δείχνουν ότι μειώνεται δραστικά η δημοφιλία των κατόχων κυβερνητικών θώκων και ότι ενίοτε οι κυβερνώντες τιμωρούνται από βλαπτικά συμβάντα ακόμη και όταν οι ίδιοι δεν ευθύνονται γι’ αυτά. Συχνά, μάλιστα, δίδεται αφορμή στους ψηφοφόρους να εκτιμήσουν αναδρομικά την (κακή) ποιότητα των αρχηγεσιών.
Εκτός, όμως, από τις βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις στους κυβερνώντες, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι εξωγενή καταστροφικά γεγονότα δύνανται μακροπρόθεσμα να αποσταθεροποιήσουν ένα αυταρχικό καθεστώς, ιδίως όταν αυτό δεν έχει γερές θεσμικές και νομιμοποιητικές βάσεις. Τότε μάλιστα –όπως έχουν υποστηρίξει οι Acemoglu and Robinson–, εμφανίζεται προοπτική εκδημοκρατισμού καθώς μειώνεται για τους από κάτω το «κόστος ευκαιρίας» προκειμένου να προβούν σε πράξεις πολιτικής ανυπακοής, να υιοθετήσουν ρεπερτόρια συγκρουσιακής δράσης ή/και εξέγερσης ώστε να αλλάξει ο συσχετισμός δυνάμεων. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι ιθύνοντες στα αυταρχικά καθεστώτα αναγκάζονται να κάνουν παραχωρήσεις προκειμένου να αποτρέψουν για τους ίδιους τα χειρότερα. Από την έποψη αυτή, λοιπόν, οι εξωγενείς φυσικές καταστροφές λειτουργούν (και) ως επιταχυντές δημοκρατικών εξελίξεων και αποδεικνύονται πιο αποτελεσματικές από ό,τι οι αργόσυρτοι οικονομικοί μετασχηματισμοί, υπό τον όρο όμως ότι συλλειτουργούν και άλλες προϋποθέσεις (π.χ. μεγάλες εισοδηματικές ανισότητες, παράδοση αλληλεγγύης των υπεξούσιων ομάδων κ.λπ.).
Οταν το τραυματικό φορτίο μιας φυσικής καταστροφής είναι υπέρογκο, μειώνεται ραγδαία η εμπιστοσύνη στους επιμέρους πολιτικούς θεσμούς της δημοκρατίας, αλλά και στο πολιτικό προσωπικό της χώρας.
Ομως δεν είναι μόνο τα αυταρχικά καθεστώτα που μπορούν να υπονομευτούν από φυσικές καταστροφές. Αν και δεν γνωρίζουμε ακριβώς τους δολίχους από τους οποίους περνούν οι πολιτικές στάσεις και προτιμήσεις, ιδίως σε εύθραυστες δημοκρατίες, φυσικά συμβάντα μεγάλης κλίμακας εύκολα διαψεύδουν τις εγγυήσεις ασφαλείας και κοινωνικής προστασίας που παρείχαν οι εκλεγμένες πολιτικές ηγεσίες και τα όργανα της πολιτείας. Η παρεπόμενη δυσπιστία προκαλεί κρίση νομιμοποίησης και αυτή με τη σειρά της δύναται να οδηγήσει στον σχηματισμό και στην εκδήλωση αντιδημοκρατικών πεποιθήσεων (επιθυμία για ισχυρούς και ανέλεγκτους ηγέτες, συνωμοσιολογική νοοτροπία κ.ά.). Προκειμένου να αποτραπεί η χιονοστιβάδα της απο-νομιμοποίησης, οι δημοκρατικές κυβερνήσεις καλούνται να αποκαταστήσουν έως τάχιστα τις προκληθείσες βλάβες και να συνεχίσουν την παροχή δημόσιων αγαθών. Αυτό, βέβαια, δεν γίνεται πάντοτε με οργανωμένο τρόπο.
Από τη διεθνή έρευνα γνωρίζουμε ότι η χρονική διάρκεια των επιπτώσεων των φυσικών καταστροφών στις πολιτικές, ιδίως δε στις δημοκρατικές, προτιμήσεις και πεποιθήσεις των ατόμων παραλλάσσεται καθώς διαμεσολαβείται από ετερογενείς συντελεστές και βεβαίως από το μέγεθος του εκάστοτε συμβάντος. Οταν το τραυματικό φορτίο είναι υπέρογκο μειώνεται ραγδαία τόσο η «διάχυτη» όσο και η «ειδική» υποστήριξη/εμπιστοσύνη στη δημοκρατία. Η εμπιστοσύνη, δηλαδή, και η εναπόθεση στη δημοκρατία ως καθεστώς, στους επιμέρους πολιτικούς θεσμούς, αλλά και στο πολιτικό προσωπικό της χώρας. Η δυσανεξία αυτή γεννάει κενά αντιπροσώπευσης, που αργά ή γρήγορα τα καλύπτουν αυταρχικές ή οιονεί δημοκρατικές – τεχνοκρατικές ελίτ.
Συνεπώς, με αντίστροφο πρόσημο από εκείνο που μπορεί να συμβεί σε αυταρχικά καθεστώτα, υπό το δυσβάστακτο βάρος μιας φυσικής καταστροφής οι δημοκρατίες είναι δυνατόν να υπονομευθούν με δύο τρόπους: τόσο από τη μεριά της «ζήτησης» όσο και από εκείνη της «προσφοράς». Από το ότι δηλαδή, αφενός μεν, εκτεταμένα στρώματα του πληθυσμού απαξιώνουν τις δημοκρατικές θεσμικές ρυθμίσεις ίσως δε και την ίδια την ιδέα της δημοκρατίας, αφετέρου δε από το γεγονός ότι αυταρχικές λαϊκιστικές ελίτ εκμεταλλεύονται το παράθυρο ευκαιρίας καταλαμβάνοντας κεντρική θέση στην πολιτική σκηνή. Για να αποτραπούν τέτοιου είδους τάσεις, και δεδομένου ότι η φύση είναι σε μεγάλο βαθμό απρόβλεπτη, θα πρέπει οι υπεύθυνες ηγεσίες να ενεργούν προορατικά και προληπτικά. Στην Ελλάδα, εν προκειμένω, θα πρέπει, όπως λένε οι ειδικοί, δημόσια και ιδιωτικά κτίρια να ελέγχονται και προπαντός να συντηρούνται ώστε να αντέξουν έναν μεγάλο σεισμό και να μην έχουμε θύματα.
Ο κ. Νίκος Δεμερτζής είναι καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας και Επικοινωνίας στο ΕΚΠΑ.
