Ολοκληρώθηκε το νεκρώσιμο τελετουργικό του τέως βασιλιά Κωνσταντίνου. Σιγά σιγά κλείνει και αυτό το –σύντομο μάλλον– κεφάλαιο που άνοιξε γύρω από τη συζήτηση περί της ιστορίας της μοναρχίας στη χώρα μας.
Δεν είναι, φυσικά, η πρώτη φορά που ανοίγει τέτοια συζήτηση. Αλλά τώρα είχε την ειδική συμβολική σημασία της λόγω του θανάτου του τελευταίου μονάρχη της χώρας.
Πριν από αρκετά χρόνια, το 1987, στην τηλεοπτική εκπομπή «Διάλογοι», ο συγγραφέας Νίκος Δήμου προσκαλούσε ανθρώπους των γραμμάτων. Θυμάμαι, στην πρώτη εκπομπή καλεσμένος του ήταν ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο οποίος διηγείτο ένα περιστατικό μόλις ανέλαβε πρόεδρος τον Ιούλιο του 1975: Αν θυμάμαι σωστά, υπάλληλοι στο Προεδρικό Μέγαρο του έδειξαν κειμήλια σχετικά με τη μοναρχία, διαβεβαιώνοντάς τον πως «θα τα εξαφάνιζαν το συντομότερο δυνατόν».
Ο Τσάτσος δεν τους άφησε να συνεχίσουν. «Οι λαοί», τους είπε, «έχουν το δικαίωμα να αλλάζουν τις κυβερνήσεις τους, αλλά δεν μπορούν να αλλάξουν την Ιστορία τους». Αυτονόητη αλήθεια –στα όρια του κλισέ πλέον–, πλην όμως η Ιστορία δεν είναι ποτέ κάτι δεδομένο ή τελειωμένο στην Ελλάδα, αλλά και ευρύτερα.
Ισως το 1975 εκείνος ο αφορισμός του Κων. Τσάτσου να ακούστηκε στους υπαλλήλους της Προεδρίας σαν κάτι το εξαιρετικά καινοφανές. Ισως και το 1987 –χρονιά θανάτου του Τσάτσου– η πρόταση αυτή να διατηρούσε ακόμα την αίγλη της.
Νομίζω, όμως, όχι πια. Εχουν γίνει βήματα μπροστά, τόσα ώστε να έχει γίνει λίγο κτήμα μας αυτή η αυτονόητη αλήθεια. Είμαστε κάπως έτοιμοι να ακούσουμε κάποια πράγματα ακόμα και αν μας ενοχλούν ή δεν τα πολυκαταλαβαίνουμε. Αυτή η παγιωμένη τάση μας να κατανοούμε την Ιστορία σαν ένα δίπολο αγιοποίησης και δαιμονοποίησης σαν να έχει λίγο μετριαστεί.
Αυτές οι μέρες μάς έδειξαν την ωριμότητά μας, αλλά και την ανωριμότητά μας (το ένα δεν αποκλείει το άλλο): ότι έχουμε ακόμα πολύ δρόμο για να μπορέσουμε να δούμε τη λεγόμενη «μεγάλη εικόνα». Να δούμε πρόσωπα και πράγματα του συλλογικού μας παρελθόντος και να μπορέσουμε να κατανοήσουμε ότι είχαν σάρκα και οστά, όχι φωτοστέφανα ή κέρατα διαβόλου. Η Ιστορία είμαστε εμείς. Η Ιστορία είναι άνθρωποι με μεγαλείο και αθλιότητα, με αντιφάσεις, όχι άγγελοι και δαίμονες μιας μεταφυσικής σφαίρας.
