Είχαμε καιρό να ακούσουμε κάτι τόσο αμιγώς θετικό για την Ευρώπη. Πανευρωπαϊκή μελέτη εμφανίζει τον συναισθηματικό δεσμό των ερωτηθέντων με τη Γηραιά Ηπειρο ενισχυμένο. Σε όλες τις χώρες, δε, έχει υποχωρήσει αισθητά το ποσοστό όσων επιθυμούσαν έξοδο από την Ε.Ε. Τα αποτελέσματα αποδίδονται στην «αποτελεσματική στάση της Ε.Ε. απέναντι σε μεγάλες κρίσεις τα τελευταία χρόνια», που είναι, κυρίως, η εισβολή στην Ουκρανία, το φιάσκο του Brexit. Ευρωσκεπτικιστικά κόμματα, όπως αυτά στη Γαλλία και στην Ιταλία, προωθούν προτάσεις για μεταρρύθμιση της Ενωσης εκ των έσω και όχι για ηρωικές εξόδους.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτή η τάση θα ευδοκιμήσει στο μέλλον ακόμη περισσότερο; Προφανώς δεν μπορεί να προβλεφθεί, ειδικά σε τόσο ασταθείς εποχές με ανεξέλεγκτες πιέσεις, όμως ο «δεσμός» που γίνεται πιο ισχυρός, έστω και περιστασιακά, δηλώνει μετατόπιση προθέσεων και επιθυμιών. Η έννοια της «ένωσης» κερδίζει έδαφος και για έναν επιπλέον λόγο: οι ευρωπαϊκές ηγεσίες δεν γεννούν εμπιστοσύνη ότι κυβερνούν –το δικό της σκάφος η κάθε μία– με στιβαρότητα, ενσυναίσθηση και γνώση, αποφεύγοντας δυσάρεστους κλυδωνισμούς και (σε ορισμένες χώρες) πολύ έντονες κοινωνικές αντιδράσεις. Δεν είναι μόνο η αναταραχή του Brexit που υποχρέωσε τη Βρετανία να αλλάξει πέντε πρωθυπουργούς σε έξι χρόνια. Ο ευρωπαϊκός πολιτικός χάρτης εμφανίζει μεγάλες δυσαρμονίες μαζί με την άνοδο ακροδεξιών λαϊκιστικών κομμάτων.
Οσο και αν η ενεργειακή κρίση δοκιμάζει την ενότητα, οι πολίτες αντιλαμβάνονται ολοένα και περισσότερο ότι οι κίνδυνοι και οι ανατροπές «εκεί έξω» είναι λιγότερο διαχειρίσιμα από τα προβλήματα «εκεί μέσα».
Το ευρωπαϊκό πνεύμα, όσο στραπατσαρισμένο κι αν είναι, όσο κι αν καγχάζουμε με τις απανωτές μεταλλάξεις του, φιλοξενεί αυτό που ο Αλμπέρ Καμύ είχε ονομάσει από το 1955 ήδη, μιλώντας στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών για «Το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού», «αλληλεγγύη της οδύνης». Συντηρείται πάντα η Ευρώπη που δεν θέλει να ζήσει στα όρια, ούτε να αφήσει τη διάσπαση να διαλύσει ό,τι με πολύ κόπο έχει οικοδομηθεί. «Γνωρίζουμε το άκρο, το ζήσαμε (…) περάσαμε μέσα από γεγονότα που μας επέτρεψαν να το γνωρίσουμε», έλεγε ο Καμύ, μέσα σε διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες. «Η Ευρώπη θα χρειαστεί ακόμα να γίνει. Πάντα χρειάζεται να γίνει. Αλλά τουλάχιστον θα ‘ναι ακόμα η Ευρώπη». Κοντά 70 χρόνια μετά, ποιος δεν θα προσυπέγραφε;
