Πρωτογνώρισα τσιγγάνους στον τόπο της μισής καταγωγής μου, ένα μικρό ορεινό χωριό του νομού Ιωαννίνων. Αρκετοί ήταν –κάποιοι εξακολουθούν να είναι– αξεπέραστοι, μοναδικοί μουσικοί: τα μελίσματα και οι αυτοσχεδιασμοί τους στο κλαρίνο και στο βιολί, τα μουσικά μονοπάτια που άνοιγαν, ήταν δυσπρόσιτα για τους υπόλοιπους ομότεχνους. Ετσι, και εξαιτίας μερικών θρυλικών γλεντιών, ονόματα όπως του Βαγγέλη Χαλιγιάννη, του Βασίλη Μπραχόπουλου ή Βεΐζη, ακόμα μνημονεύονται στην περιοχή.
Επειτα έμαθα και για άλλους μουσικούς, με Ρομά καταγωγή. Σπάνιος σαντουριέρης ήταν ο Τάκης Λαβίδας, σπάνιος τραγουδιστής ο Μανώλης Αγγελόπουλος, ενώ δεν χρειάζεται να θυμίσουμε την κόρη του Λαβίδα, Ελένη Βιτάλη, τον Κώστα Χατζή, τον Βασίλη Σαλέα, τον Βασίλη Παϊτέρη, τον Γιώργο Μάγγα, τον Μάκη Χριστοδουλόπουλο και τόσους ακόμα. Αν τώρα, τα παραπάνω ονόματα ακούγονται σε κάποιους πολύ «μπασκλάς» υπάρχει εκείνο του Τζάνγκο Ράινχαρτ, του δαιμόνιου κιθαρίστα της gypsy jazz. Και αν η μουσική από μόνη της δεν αρκεί, υπάρχουν και άλλες τέχνες: σύμφωνα με αρκετές βιογραφικές αναφορές, Ρομά καταγωγή είχαν η Ρίτα Χέιγουορθ, ο Τσάρλι Τσάπλιν κ.ά.
Ολα αυτά φανερώνουν μια εξωτικοποίηση των Ρομά, ένα βλέμμα γοητευμένο, αλλά πάντως περιοριστικό. Το οποίο, όπως σε άλλες περιπτώσεις, αναγνωρίζει την ικανότητα σε κάποιους λαούς να διαπρέπουν στους αγώνες δρόμου, στα μαθηματικά κ.λπ., στην περίπτωση των Ρομά τους θεωρεί καλούς να μας διασκεδάζουν, να μας μαγεύουν. Είναι ένας περιορισμός παλιός: στις απεικονίσεις των τσιγγάνων στην τέχνη, συναντά κανείς την ατιθάσευτη και πλανεύτρα Κάρμεν του Προσπέρ Μεριμέ, την εξωτική (και κυνηγημένη) Εσμεράλδα της «Παναγίας των Παρισίων» του Ουγκό, τον ανυπόταχτο «Γύφτο» με τον κατά Παλαμά «Δωδεκάλογό» του, την άδολη «Γυφτοπούλα» του Παπαδιαμάντη, τους τσιγγάνους του Κουστουρίτσα και πάει λέγοντας. Πάντως, δεν είναι λίγο να αναγνωρίζεις και κανένα προτέρημα στον όποιο Αλλο. Τα προηγούμενα έργα, για τα δεδομένα της εποχής τους, το έκαναν. Ισως το έκαναν και για τα δεδομένα μεταγενέστερων εποχών: το τελευταίο διάστημα, μετά τον τραυματισμό του 16χρονου Ρομά Κώστα Φραγκούλη, ύστερα από πυροβολισμό αστυνομικού, ελάχιστα ειπώθηκαν δυνατά για τους Ρομά και την ταυτότητά τους. Η απροθυμία τους να αφομοιωθούν, η ροπή τους στο έγκλημα, δεν ξεχάστηκαν βέβαια. «Χρειάστηκε» ο θάνατος, χθες, του 16χρονου για να τεθεί πλέον επιτακτικά η ανάγκη λύσης του «γρίφου» της ένταξής τους…
