Τις πρώτες ώρες της 29ης Οκτωβρίου οι Ευρωπαίοι απολάμβαναν μία επιπλέον ώρα ύπνου. Ολοι οι Ευρωπαίοι; Οχι· σε ένα μικρό χωριό της Γαλατίας, αλλά και σε ένα μικρό κολέγιο της Οξφόρδης κάποιοι έμειναν άγρυπνοι για να πραγματοποιήσουν μια παράξενη τελετουργία. Στο Κολέγιο Μέρτον, μεταξύ της 2ης και της 3ης πρωινής ώρας, όταν τα ρολόγια γύρισαν μία ώρα πίσω, οι φοιτητές του κολεγίου περπατούσαν επί μία ώρα ανάποδα στο Αίθριο των Εταίρων του κολεγίου, φορώντας τηβέννους, στριφογυρίζοντας σε κάθε γωνία και πίνοντας πόρτο (από πλαστικά μπουκάλια, ώστε να αποφευχθούν ατυχήματα). Η τελετουργία επινοήθηκε από μια ομάδα φοιτητών το 1971, όταν εισήχθη η χειμερινή ώρα στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Η επινόηση μιας νέας τελετουργίας είναι σαν το μαγείρεμα: γνωστά συστατικά αναμειγνύονται σε νέους συνδυασμούς και ποσότητες. Συνηθισμένα συστατικά είναι η ιδιαίτερη ενδυμασία, η πομπή, η προτίμηση για νυκτερινές ώρες, τελετουργικά κείμενα και ιδιαίτερες πράξεις. Ετσι, στο Κολέγιο Μέρτον εκτός από την τελετουργική ενδυμασία και την (αντίστροφη) πομπή, οι ιδρυτές της τελετουργίας (όσοι ζουν ακόμη) και οι φοιτητές κάνουν προπόσεις μπροστά σε ένα ηλιακό ωρολόγιο: «Για τον παλιό καλό χρόνο!», «Να ζήσει η αντεπανάσταση» και «o tempora, o more!» (όχι mores). Σύμφωνα με τις πηγές μου, το τελικό γράμμα της λέξης mores παραλείπεται, γιατί μια μουριά κρύβει μέρος του ηλιακού ωρολογίου.
Οι νέες τελετουργίες αρχικά έχουν κάποιο νόημα. Υποτίθεται ότι αυτή η τελετουργία επινοήθηκε ώστε να διασφαλισθεί το χωροχρονικό συνεχές σε μια στιγμή ανθρώπινης παρέμβασης στο κύλισμα του χρόνου. Ομως πίσω από την τελετουργία δεν βρίσκεται ο φόβος, αλλά η ευτράπελη αντιμετώπιση της οξφορδιανής εμμονής για τελετουργίες. Στο κολέγιο όπου υπήρξα εταίρος για λίγα χρόνια, το Κολέγιο των Ψυχών Ολων των Πιστώς Αποθανόντων (στον 100ετή πόλεμο του 1337-1453) ή για συντομία All Souls College, την πρώτη χρονιά κάθε αιώνα οι εταίροι αναζητούν μια πάπια (mallard) που σύμφωνα με τον θρύλο πέταξε από τα θεμέλια του κολεγίου κατά το κτίσιμό του, το 1437. Περιφέρονται στο κολέγιο με λαμπάδες στα χέρια, τραγουδώντας το «Τραγούδι της πάπιας» (mallard song) και μεταφέροντας σε θρόνο τον «Λόρδο της Πάπιας» (Lord Mallard), μπροστά από τον οποίο βαδίζει ένας εταίρος με μια (αρχικά ζωντανή) πάπια κρεμασμένη σε ένα κοντάρι. Ο προκάτοχός μου στην έδρα των Κλασικών Σπουδών, ο μεγάλος φιλόλογος Μάρτιν Γουέστ, «Λόρδος της Πάπιας» το 2001, είχε κάνει μάλιστα κριτική έκδοση του τραγουδιού, όπως είχε κάνει και των ομηρικών επών. Στο κολέγιο μπορεί κανείς να δει βαλσαμωμένα τα κεφάλια των ατυχών πτηνών που παρέλασαν τα έτη 1701, 1801 και 1901. Η δράση ακτιβιστών κατά της κακομεταχείρισης των ζώων είχε ως αποτέλεσμα το 2001 να χρησιμοποιηθεί ξύλινη πάπια.
Οι Βοιωτοί συνέχιζαν να θυσιάζουν χέλια όχι επειδή γνώριζαν γιατί το κάνουν, αλλά επειδή απέδιδαν σημασία στη διατήρηση των προγονικών παραδόσεων για τη συνοχή και την ταυτότητά τους.
Τελετουργίες πότε πότε αλλάζουν, για να μπορούν να επιβιώσουν ως στοιχείο ταυτότητας, ακόμη και αν το αρχικό τους νόημα έχει ξεχαστεί. Οι σημερινοί προπτυχιακοί φοιτητές του Κολεγίου Μέρτον μπορεί να μη γνωρίζουν ότι «η τελετουργία του χρόνου» επινοήθηκε με ευτράπελη διάθεση, αλλά νιώθουν την κρυφή γοητεία της τελετουργίας στην οποία θεμελιώνεται η ταυτότητα μιας κοινότητας. O αρχαίος συγγραφέας Αγαθαρχίδης αφηγείται το παρακάτω ανέκδοτο: «Οι Βοιωτοί θυσιάζουν στους θεούς τα τεράστια χέλια της Κωπαΐδας, στεφανώνοντάς τα, λέγοντας προσευχές και ραίνοντάς τα με σπόρους κριθαριού, όπως σε κάθε άλλη θυσία. Οταν ένας ξένος, απορώντας για το παράδοξο έθιμο, ζήτησε να μάθει τον λόγο, ένας Βοιωτός αποκρίθηκε ότι μια απάντηση έχει: ότι κανείς πρέπει να τηρεί τα προγονικά έθιμα και δεν ήταν δουλειά του να τα δικαιολογεί σε άλλους». Οι Βοιωτοί συνέχιζαν να θυσιάζουν χέλια όχι επειδή γνώριζαν γιατί το κάνουν, αλλά επειδή απέδιδαν σημασία στη διατήρηση των προγονικών παραδόσεων για τη συνοχή και την ταυτότητά τους.
Αυτές οι σκέψεις μου γεννήθηκαν τις παραμονές της πιο πρόσφατης και ηχηρότερης ελληνικής τελετουργίας: του εορτασμού της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Οι τελετουργικές πράξεις –η κατάθεση στεφάνων, η σημαία που οδηγεί την πομπή, το τελετουργικό κείμενο «ψωμί, παιδεία, ελευθερία», οι απαγγελίες, η σχολική αργία, η συμμετοχή στην πορεία ως διαβατήρια τελετή για τους εφήβους και η τελετουργική πλέον έκρηξη βίας– συνδέονται με τη συγκεχυμένη ιστορική γνώση των γεγονότων και τη διαρκώς επικαιροποιημένη νοηματοδότηση, που διαμορφώνει ταυτότητες: πολιτικές και κομματικές.
* Ο κ. Αγγελος Χανιώτης είναι καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στο Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών του Πρίνστον.
