Τέλη της δεκαετίας του ’60, ο Αμερικανός συγγραφέας Ουίλιαμ Στάιρον (1923-2006) κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα «Οι ομολογίες του Νατ Τέρνερ» (αμετάφραστο στην Ελλάδα). Σε αυτό, ιστορούσε την τραγική ιστορία μαύρου δούλου ο οποίος υποκίνησε εξέγερση που πνίγηκε στο αίμα.
Ο Στάιρον ήταν λευκός με καταγωγή από τον αμερικανικό Νότο. Το βιβλίο θεωρείται από τα κορυφαία του, αλλά προκάλεσε την αντίδραση των Αφροαμερικανών, σε μια ταραγμένη περίοδο, με τους αγώνες των φυλετικών και κοινωνικών δικαιωμάτων στην Αμερική να κορυφώνονται: με ποιο δικαίωμα ένας λευκός του Νότου γράφει για τον Νατ Τέρνερ; Εναν δικό τους άνθρωπο; Εχει τη δικαιοδοσία; Ξέρει για ποιο πράγμα γράφει;
Ο Στάιρον είχε όμως παρόμοια προβλήματα και αργότερα με την έξοχη «Επιλογή της Σόφι» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ποταμός): η Σόφι του βιβλίου είναι Πολωνή που καταλήγει στο Αουσβιτς. Προσοχή: δεν είναι Εβραία. Οπότε, σειρά τώρα είχαν οι εβραϊκές οργανώσεις να αντιδράσουν: με ποιο δικαίωμα γράφει για το Ολοκαύτωμα ένας μη Εβραίος με ηρωίδα μια μη Εβραία; Εχει τη δικαιοδοσία; Ξέρει για ποιο πράγμα γράφει;
Η απάντηση είναι, νομίζω, απλή: γράφει με αυτή την υπέροχη ελευθερία που παρέχει σε έναν δημιουργό η τέχνη – και με το ανάλογο ρίσκο, φυσικά. Το οποίο, όμως, κρίνεται όχι εκ προθέσεως αλλά εκ του αποτελέσματος. Οπως κάθε καλλιτεχνικό εγχείρημα. Το έργο κρίνεται, όχι η πρόθεση. Ο Στάιρον δεν κατακρίθηκε επειδή ο δικός του Νατ Τέρνερ ή η Σόφι του «δεν ήταν πειστικοί» ως λογοτεχνικοί χαρακτήρες. Κατακρίθηκε επειδή επέλεξε τις συγκεκριμένες ιστορίες ως βάση των μυθοπλασιών του.
Η συζήτηση είναι μεγάλη και με διάφορες προεκτάσεις σχεδόν σε όλο το καλλιτεχνικό φάσμα. Για παράδειγμα, σχετίζονται τα παραπάνω με όσα προέκυψαν αναφορικά με τη μεταφορά της (εξαιρετικής) ταινίας «Στρέλλα» του Πάνου Κούτρα σε όπερα από τη Λυρική και την ανάληψη ή μη του κεντρικού ρόλου από διεμφυλικό άτομο;
Και ναι και όχι. Οχι, διότι εδώ μιλάμε για παραστατικές τέχνες (σινεμά, θέατρο, όπερα) όπου εμπλέκονται πολλοί παράγοντες και όχι μόνον ένας συγγραφέας και, κυρίως, επειδή η ερμηνεία ενός ρόλου δεν είναι κάτι που συντελείται στη φαντασία του δέκτη (όπως στη λογοτεχνία).
Επιπλέον, μπορεί να λέγονται υπερβολές και να επικρατεί κατά τόπους ένας άκρατος δογματισμός, ωστόσο, η συμπερίληψη σε καλλιτεχνικές παραγωγές ατόμων που μέχρι πρότινος έμεναν στο περιθώριο έχει τη σημασία της. Το ζητούμενο είναι κάποια στιγμή τα άτομα αυτά να αρχίσουν να κρίνονται όχι με βάση την ταυτότητά τους, αλλά με βάση το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα της δουλειάς τους. Για να συμβεί το τελευταίο, όμως, πρέπει πρώτα να συμπεριλαμβάνονται σε σχετικές παραγωγές.
