Ο πλούτος μιας κοινωνίας εξαρτάται από τη δυνατότητα των επιλογών που προσφέρει στα μέλη της. Και επειδή έχουμε τη συνήθεια να αντιμετωπίζουμε την ελληνική κοινωνία ως μονοθεματική, κοινώς φτωχή, οφείλω να ομολογήσω πως η δεκαπενθήμερη φθινοπωρινή μου άδεια με βοήθησε να αναθαρρήσω. Αυτόν τον καιρό, στην Αθήνα, υπάρχουν τρεις εκθέσεις μεγάλων Ελλήνων ζωγράφων του εικοστού αιώνα. Είναι ο Παπαλουκάς στο Ιδρυμα Θεοχαράκη, ο Κόντογλου στο Μουσείο Γουλανδρή και ο Παρθένης στην Εθνική Πινακοθήκη. Με άλλα λόγια, αισθάνομαι τυχερός που ζω σ’ αυτήν την πόλη και μπορώ να απολαύσω μια μερική, αλλά σημαντική όψη, της ελληνικής ζωγραφικής του εικοστού αιώνα. Αναλαμβάνω την υποχρέωση να αναφερθώ και στις υπόλοιπες δύο τις επόμενες Δευτέρες του Οκτωβρίου. Οχι ως κριτικός της τέχνης, ούτε ως ιστορικός. Ενας απλός θεατής που αγαπάει τη ζωγραφική και αισθάνεται ότι μπορεί να εκτιμήσει το εκτόπισμά της στη συλλογική ψυχοσύνθεση. Σκέφτομαι ότι αν ακολουθούσαμε τους μεγάλους μας ζωγράφους δεν θα αναρωτιόμασταν αν ήμασταν Ελληνες ή Ευρωπαίοι. Θα ξέραμε ότι είμαστε Ελληνες, άρα είμαστε Ευρωπαίοι.
Ξεκινώ με τον Παπαλουκά που είναι ο αγαπημένος μου. Ειδικά τα τοπία του. Σπούδασε ζωγραφική στην Αθήνα, πήγε στο Παρίσι, είδε μετα-ιμπρεσιονισμό, Σεζάν υποθέτω, κυβισμό, και άφησε μερικά έργα που τα βλέπεις και νομίζεις ότι τα έχεις ξαναδεί. Αυτά στο Παρίσι. Η ματιά του αλλάζει άρδην όταν επιστρέφει στην Ελλάδα και βρίσκεται αντιμέτωπος με το ελληνικό τοπίο, έχοντας όμως αφομοιώσει τις κατακτήσεις της ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Την παντρεύει με τη βυζαντινή και η ματιά του απελευθερώνεται. Δίνει τα υπέροχα τοπία της Λέσβου, του Αγίου Ορους, της πατρίδας του, της Φωκίδας. Τα τοπία του Παπαλουκά είναι ελληνικά, όμως δεν είναι γραφικά. Είναι ιδιοσυγκρασιακά. Την άνοιξη εξέδωσα μια σύντομη βιογραφία του Περικλή Γιαννόπουλου. Από τον έναν όροφο στον άλλο, στο Ιδρυμα Θεοχαράκη, δεν μπορούσα να μη σκεφτώ τον αυτόχειρα Περικλή και το μεγαλείο της πνευματικής χειρονομίας του. Αυτός παροτρύνει τους Ελληνες ζωγράφους να στρέψουν το βλέμμα τους στο ελληνικό τοπίο για να ανακαλύψουν την τέχνη τους. Το έργο του Παπαλουκά τον δικαιώνει. Πέρυσι γιορτάσαμε τα διακόσια χρόνια της ύπαρξης του νεοελληνικού κράτους. Με πολλούς δισταγμούς και ακόμη περισσότερα στερεότυπα. Η όλη υπόθεση επικεντρώθηκε στα πολιτικά και κοινωνικά φαινόμενα. Και παραμελήσαμε τα επιτεύγματα των δημιουργών μας. Αυτά που ζύμωσαν το ψυχικό υπόβαθρο της ελληνικής κοινωνίας. Πέντε έργα του Παπαλουκά σου μαθαίνουν πολλά περισσότερα από όσα χίλιες σελίδες ανάλυσης για τις σχέσεις της Ελλάδας με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.
