Πώς είναι να κινηματογραφεί ένας σκηνοθέτης τα γηρατειά και τον θάνατό του; Να είναι μόλις 38 χρόνων και να «βλέπει» τον εαυτό του γέρο και ανήμπορο, να τελειώνει τη ζωή του στο νοσοκομείο, μόνος, παραμονή Χριστουγέννων;
Οι πρώτες τρεις ταινίες του Βρετανού Τέρενς Ντέιβις (77 ετών σήμερα), μεσαίου μήκους, συνιστούν την «Τριλογία» του, γυρισμένη από το 1976 μέχρι το 1983. Ο σπουδαίος και ιδιότυπος αυτός δημιουργός, μοναδικός στην προσέγγιση των, αυτοβιογραφικών κατά κανόνα, θεμάτων του και χαρακτήρων, μας «επισκέφθηκε» απροσδόκητα στο φεστιβάλ της Αθήνας, τις δημοφιλείς «Νύχτες Πρεμιέρας» (που ολοκληρώνονται σήμερα). Oχι, δεν ήρθε ο ίδιος ώς εδώ. Είχαμε την τύχη όμως, την περασμένη εβδομάδα, να παρακολουθήσουμε την «Τριλογία» του, το κινηματογραφικό ντεμπούτο του στο οποίο εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς τη μετέπειτα καλλιτεχνική πορεία του.
Ο κόσμος του είναι αφιλόξενος, αλλά γεμάτος από αισθήματα. Το μπούλινγκ που υπέστη ως μαθητής και η αμαρτία/τιμωρία τον καθορίζουν, τρέχει να ξεφύγει και από τα δύο.
Ως παιδί («Παιδιά»), ο Ρόμπερτ Τάκερ, όπως βαφτίζει το alter ego του, μαθητής σε καθολικό σχολείο αρένων –αναφερόμαστε στα τέλη του ’50 στην Αγγλία– χλευάζεται από μεγαλύτερους συμμαθητές του και κακοποιείται από τους καθηγητές του. Στο σπίτι, ο βαριά άρρωστος πατέρας του κακομεταχειρίζεται την αδύναμη μητέρα του. Παρότι ο μικρός Ρόμπερτ εύχεται τον θάνατό του, όταν εκείνος πεθαίνει, τον βλέπουμε μόνο, πίσω από ένα παράθυρο, να ξεσπάει σε λυγμούς. Στη δεύτερη πράξη της ζωής του («Η Παναγία και το Βρέφος») ο 30χρονος Ρόμπερτ εργάζεται και μένει με την ηλικιωμένη μητέρα του. Η εκδηλωμένη ομοφυλοφιλία του δεν μπορεί να βρει διέξοδο παρά σε δημόσιες τουαλέτες. Στυλιζαρισμένα ταμπλό βασανισμένης σεξουαλικής έκστασης ενώ παράλληλα πηγαίνει στην εκκλησία, στο εξομολογητήριο, αλλά δεν αποκαλύπτει την ομοφυλοφιλία του. Αμάρτησα, λέει. Απελπίστηκα, μίσησα τρεις φορές, αυτήν την εβδομάδα… Ζητάει συγχώρεση. Eνα πλέγμα συνθλιπτικής ενοχής και ασφυκτικού αδιεξόδου. Στην τρίτη πράξη («Θάνατος και μεταμόρφωση») «ζει» τρεις ηλικίες παράλληλα. Μια παρελθούσα, ως παιδί, μια ενήλικη (φροντίζει την άρρωστη μητέρα, που πεθαίνει στο νοσοκομείο) και ύστερα έρχεται και το δικό του επώδυνο τέλος. Επιθανάτιος ρόγχος και ένα φως να πλημμυρίζει το πρόσωπο. Ανοίγει τα χέρια για να αγκαλιάσει τη μητέρα του. Η περιγραφή συνοπτική, για να δηλώσουμε τη διαδοχή, τα στάδια που βίωσε και εκείνα που συνθέτει ως μελλοντικά, προβάλλοντας ένα μοναχικό, σπαρακτικό και σιωπηλό φινάλε.
Ο κόσμος του Τέρενς Ντέιβις είναι αφιλόξενος, αλλά γεμάτος από αισθήματα. Το μπούλινγκ που υπέστη και η αμαρτία/τιμωρία τον καθορίζουν, τρέχει να ξεφύγει και από τα δύο. Ασπρόμαυρες εικόνες, μερικά πλάνα άτεχνα ή υπερβολικά, όμως ο κορμός του έργου του έχει ήδη διαμορφωθεί: ο χρόνος και η μνήμη.
Υπάρχει ωστόσο και μία ακόμη παράμετρος, που οδήγησε στο σημερινό σημείωμα για μια «Τριλογία», την οποία θα πρέπει κανείς να αναζητήσει σε σινεφιλικές διαδρομές για να μπορέσει να δει: η σιωπή. Πόσο βαριά και καθοριστική. Μοιάζει να έχει σμιλέψει τον χαρακτήρα του Ντέιβις όσο και το έργο του. Στο σπίτι, στο γραφείο που εργάζεται (ήταν λογιστής), στον δρόμο, στις συναντήσεις. Πηχτές σιωπές, αδιαπέραστες. Ισως γι’ αυτό η μουσική και τα τραγούδια που διατρέχουν όλες τις ταινίες του (από «τοπικά» έως πιο δημοφιλή και φαντεζί) επιδιώκουν να ξορκίσουν τους δαίμονες και τους φόβους του. Οι «ήχοι», οι μουσικές, είναι η ελπίδα του. Οπως τη διατύπωσε σε παλαιότερη συνέντευξή του (flix.gr, 10/3/2016), μιλώντας για τη μητέρα του. Με αυτόν τον εσωτερικό, εξομολογητικό, ρυθμό. Είχε παραδεχθεί ότι εκείνη πέρασε μια πολύ σκληρή ζωή, χωρίς όμως να νιώσει πικρία: «Είμαι σίγουρος πως εγώ θα ένιωθα πικρία εάν είχα μια τέτοια ζωή. Κι αυτό είναι που με έλκει, νιώθω ότι έχει να κάνει με το πως ακόμη και κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες ο άνθρωπος ελπίζει. Αυτό είναι που μας κάνει μοναδικούς. Το συναίσθημα της ελπίδας. Η δύναμη του ανθρώπου να συνεχίζει, να προχωράει, με συγκινεί βαθιά».
