Ναι, συνέβαινε αυτό με τον Πίτερ Μπρουκ: μια πόρτα άνοιγε και η όρασή μας μεταμορφωνόταν. Το έγραφε ο ίδιος στο βιβλίο του «Η ανοιχτή πόρτα»: «Το θέατρο μας οδηγεί στην αλήθεια μέσα από την έκπληξη, μέσα από τη συγκίνηση, μέσα από το παιχνίδι, από τη χαρά. Κάνει το παρελθόν και το μέλλον μέρος του παρόντος, μας απομακρύνει από αυτό που συνήθως μας περικυκλώνει ασφυκτικά και μας φέρνει κοντά σε αυτό που συνήθως είναι πολύ μακριά μας».
Η πρώτη συνάντησή μου με παράσταση του Πίτερ Μπρουκ ήταν το 1985, στην «Αθήνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα», όταν παρουσίασε το 9ωρο (σε τρεις μέρες συνολικά), θηριώδες, ινδικό έπος «Μαχαμπαράτα» στο Θέατρο Πέτρας. Το πολύ κρύο (αν και Σεπτέμβριος) και η μαγεία τού σκηνικά πρωτόγνωρου ήταν δύο κυρίαρχες αισθήσεις. Η πρώτη απέμεινε αποτυπωμένη μόνο στο ρεπορτάζ της εποχής. Το ξέχασα ολωσδιόλου. Η δεύτερη, όμως, με ακολούθησε όλα τα υπόλοιπα χρόνια, στις περισσότερες από τις παραγωγές του που είδαμε στην Αθήνα (με τη συμβολή της Αττικής Πολιτιστικής Εταιρείας). Ακόμη κι αν κάπου κάπου ένιωθα το τσίμπημα ενός αδιεξόδου (εξαιτίας ίσως της ακραίας εκδοχής του «μινιμαλισμού» του), η έκπληξη κάθε φορά παρέμενε αλώβητη: με το ελάχιστο κατόρθωνε το θεατρικά μέγιστο.
Σε μια συνέντευξή μας (δημοσιεύτηκε στο «Κ», 26/6/2005) τον είχα ρωτήσει για τη θεατρική μαγεία, πώς θα την όριζε. «Θα προτιμούσα να λέγατε “θεατρική στιγμή”», απάντησε. «Τη μαγεία δεν μπορείτε να την προσδιορίσετε. (…) Οταν ένα μυθιστόρημα τελειώσει ή μια ταινία ολοκληρωθεί, μπορεί να υπάρξει. Το θέατρο όμως δεν μπορεί να “τελειωθεί” παρά μόνο τη στιγμή που το κοινό, το οποίο είναι συνδημιουργός, συμμετέχει. Κι εκείνη τη “στιγμή” ή συμβαίνει κάτι ή όχι. Μια κακή παράσταση είναι κακή γιατί τίποτα δεν συμβαίνει. Συγκεντρώνονται όλοι, ύστερα διαλύονται και αυτό είναι όλο».
Φεύγοντας από τη ζωή, πριν από μία εβδομάδα, στα 97 του, μνημονεύτηκε αποθεωτικά για την προσφορά του στην τέχνη του θεάτρου (γύρισε και –λίγες– σημαντικές ταινίες) και δικαίως.
Στην Αθήνα από το 1985 έως το 2016 είδαμε αρκετές παραστάσεις του. Στριφογυρίζουν ανάκατα στο μυαλό μου: «Το χέρι σου σφιχτά μες στο δικό μου», «Η ζωή και η διδασκαλία του Τιέρνο Μποκάρ», «Battlefield», «Η κοιλάδα των εκπλήξεων» και άλλες…
Η έκπληξη σε κάθε παράστασή του παρέμενε αλώβητη: με το ελάχιστο κατόρθωνε το θεατρικά μέγιστο.
Αυτός ο σοφός σκηνοθέτης και με τον τρόπο του «αναχωρητής» άφησε πίσω του τις σαιξπηρικές υπερπαραγωγές στο Στράτφορντ και στη Βρετανία, για να αφοσιωθεί στην εξερεύνηση του σχεδόν άδειου σκηνικού χώρου, στον μινιμαλισμό, σε απόλυτο μέγεθος.
Το μότο του ήταν: «Μπορώ να πάρω οποιονδήποτε άδειο χώρο και να τον ονομάσω γυμνή σκηνή. Ενας άνθρωπος διασχίζει αυτόν τον άδειο χώρο, ενώ ένας άλλος τον παρακολουθεί. Αυτά είναι όλα όσα χρειάζομαι για να έχω μια θεατρική πράξη».
Ισως είναι από τους ελάχιστους που οι σκέψεις του, τα πολλά ταξίδια του, η πολυπολιτισμική σύνθεση των όλο και πιο ολιγομελών θιάσων του, που η πνευματική περιπέτειά του, συνοπτικά, έπαιρνε σάρκα και οστά στη σκηνή. Δεν υπήρχε απόκλιση. Η θεωρία ενίσχυε την πράξη και αντίστροφα.
Παρ’ όλα αυτά, στην ερώτησή μου αν πιστεύει ότι έχει δημιουργήσει μια νέα θεατρική μέθοδο, απάντησε χωρίς περιστροφές: «Για μένα μέθοδος είναι η ζωή, που δεν έχει φόρμα αλλά κινείται διαρκώς. Για μένα, το θέατρο είναι μια συμπυκνωμένη φόρμα ζωής. Δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο θέατρο και στη ζωή. Ενα θεατρικό γεγονός έχει σημασία μόνο όταν συμβαίνει. Η “Μαχαμπαράτα”, για παράδειγμα, δεν υπάρχει πια. Εχει απομείνει η ανάμνησή της, ό,τι σας έχει αγγίξει».
Δεν θυμάμαι αν του είπα τότε ότι με ευκολία μπορώ να ανακαλέσω εικόνες και αισθήματα από εκείνη την παράσταση. Ενα κινητό παραπέτασμα από μπαμπού, λάμπες λαδιού, κυματιστά υφάσματα, μια ξύλινη ρόδα, ένα επιχρυσωμένο σπαθί, αιματηρούς πολέμους για την εξουσία με ήρωες φυλάρχους, θεούς, πριγκίπισσες, βασιλιάδες, ξωτικά, πάθη, καταστροφές… Αλλά και αγάπη, πολλή αγάπη και κατανόηση, αυθεντική και ανεπιτήδευτη, για τα μικρά και ανθρώπινα.
