«Σήμερα το βράδυ αποκλείεται να διασκεδάσετε». H ατάκα είναι του Νίκου Νικολαΐδη και με αυτόν τον τρόπο σύστηνε ταινία του στους θεατές! Θα μπορούσε όμως άνετα να ανήκει και στο ανθολόγιο ρήσεων και αντιρρήσεων του Κωνσταντίνου Τζούμα. Οι δυο τους συναντήθηκαν στα «Κουρέλια τραγουδάνε ακόμα», ταινία που γυρίστηκε το 1979, αραιώνοντας πολύ –και ευφρόσυνα– την πολιτική πυκνότητα του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου. Οι ταινίες του Νικολαΐδη εξακολούθησαν να μοιάζουν με σπυρί φακής στο στρώμα της ελληνικής παραγωγής εκείνης της περιόδου. Αλλά και ο Τζούμας παρέμεινε άνθρωπος με ξεχωριστή αύρα. Αρεσε και στους δύο να «κουρδίζουν» το κοινό τους, να το κρατούν σε εγρήγορση. Ανήκαν στην ίδια γενιά (ο πρώτος γεννημένος το 1939, ο δεύτερος το 1944). Ο Νικολαΐδης πέθανε στα 68 του, πριν από 15 χρόνια.
Παρακολουθώντας το ντοκιμαντέρ για το έργο του, που υπογράφει ο Χρήστος Χουλιάρας, «Σκηνοθετώντας την κόλαση» (2011)*, ευθύβολο, ακριβές, πολύ καλά οργανωμένο, ανασυντίθεται μαζί με τη φιλμογραφία του και μια εποχή, όχι ολόκληρη –όπως λέμε συνήθως–, ένα μέρος της. Για την οποία θα μπορούσαμε να υιοθετήσουμε τη φράση του Κων. Τζούμα (ενός εκ των ομιλητών στο ντοκιμαντέρ). «Ελα, ρε Νίκο, μας ενδιαφέρουν εμάς τα φαντάσματά σου; Και μου είπε αυτό το εξαιρετικό: “Μα όλη η ιστορία του σινεμά, Κωνσταντίνε μου, των σεναριογράφων και των σκηνοθετών, είναι τα δικά τους, προσωπικά φαντάσματα που τα κάνουν ταινίες”. Αυτό είναι το σινεμά: Μια ιστορία φαντασμάτων».
Βολεύει το συμπέρασμα, για να μποϊκοτάρει κανείς την προσπάθεια για κατηγοριοποιήσεις ανθρώπων, για αξιολογήσεις διαφορών ή ομοιοτήτων. Οι ξεχωριστοί μοιάζουν με «φαντάσματα» που διαφεύγουν τους χαρακτηρισμούς. Ο καθένας και το σύμπαν του, όχι πάντα σε αγαθή γειτνίαση με του διπλανού. Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο καλλιτέχνες υπήρχε αναμφισβήτητα «γειτνίαση». Δεν ξέρω αν υπήρξαν φίλοι. Μάλλον όχι. Ομως τα σήματα που εξέπεμπαν συνέπιπταν εν μέρει.
Οπως και οι προτιμήσεις τους. Τον Κων. Τζούμα τον απασχολούσαν «τα παιδιά που κουράστηκαν και γύρισαν στο σπίτι, που δεν τους ενδιέφερε η πρωτιά, δεν πορευτήκανε με κλωτσιές και αγκωνιές. Ηταν παιδιά –κορίτσια και αγόρια– των ερώτων, του ξενυχτιού, των ταξιδιών, των γεύσεων…». Ο Νίκος Νικολαΐδης γύρισε τα «Κουρέλια» για να μιλήσει για τη «γενιά του ’50 που φιμώθηκε. Μια γενιά που δεν πίστεψε στην πολιτική, αλλά στη φιλία και στον έρωτα».
Εξάλλου, όπως σχολίασε ο Τζούμας: «Είχε μια μανία με την ανεπίσημη ιστορία ο Νίκος».
Ν. Νικολαΐδης – Κ. Τζούμας: αυθεντικοί, με προσωπικό στυλ, δικούς τους όρους ύπαρξης, είχαν μια σχεδόν αποστροφή στην «κανονικότητα».
Ο εκ των υστέρων «διάλογος» όσο κι αν μοιάζει βεβιασμένος δεν είναι καθόλου επινοημένος. Και οι δύο είχαν μια σχεδόν αποστροφή στην «κανονικότητα». Δεν σταμάτησαν να «ενοχλούν» έλκοντας πολλούς αλλά και απωθώντας κάποιους. Αυθεντικοί, με προσωπικό στυλ, δικούς τους όρους ύπαρξης, χωρίς την ανάγκη να απολογούνται γι’ αυτό.
Στη «Γλυκιά συμμορία» (1983) ξανασυνεργάστηκαν. «Πιστεύω στη συντροφικότητα, στην παρέα, στις συμμορίες», έλεγε ο Νικολαΐδης. Ο Τζούμας θα συνυπέγραφε. Επιλεκτικά μοναχικοί, επιλεκτικά κοινωνικοί και οι δύο.
«Λέει ο ήρωας στα “Κουρέλια” για έναν φίλο τους που “έφυγε”: “Δεν μπορούσε να ζήσει έτσι. Είχε αφήσει πολλούς λογαριασμούς απλήρωτους”. Εσείς το αισθάνεστε αυτό;», ρώτησα τον σκηνοθέτη σε συνέντευξή μας το 2003. Μου απάντησε: «Σίγουρα. Αλλά καλό είναι να ξέρει κανείς και τα περιθώριά του. Δεν έχω πάρει πολύ στα σοβαρά ούτε τον κινηματογράφο ούτε τη λογοτεχνία. Σε σχέση, μάλιστα, με το χύμα του χαρακτήρα μου και την τεμπελιά μου, νομίζω ότι έκανα και παραπάνω πράγματα. Είμαι ευχαριστημένος με τον εαυτό μου. O καλός μου φίλος Ρένος Αποστολίδης είχε πει μια πολύ σωστή κουβέντα: “Ζω σημαίνει κάτι πρόδωσα”».
Σαν να μου φαίνεται ότι ακούω τον Κωνσταντίνο Τζούμα να σχολιάζει στον Αλκη Παναγιωτίδη: «Το πράγμα χάλασε όταν εκείνος ο κρετίνος ο Πέρι Κόμο τραγούδησε την Glendora».
* Το ντοκιμαντέρ συμπεριλαμβάνεται στο αφιέρωμα στον Νίκο Νικολαΐδη με ψηφιακά αποκατεστημένες κόπιες των ταινιών του, στον θερινό κινηματογράφο «Στέλλα» (έως τις 25 Ιουλίου).
