Ελεύθεροι από αλυσίδες, εδώ και τέσσερα χρόνια. Σε μία από τις πιο φτωχές χώρες του κόσμου, η οποία διαθέτει μόλις τρεις ψυχιάτρους σε ολόκληρο το εθνικό σύστημα υγείας της, συντελείται με μικρά αλλά θαρραλέα βήματα η προσπάθεια της αποασυλοποίησης – ήδη δοκιμασμένη και στη χώρα μας, από ανθρώπους οι οποίοι δεν δίστασαν κάποτε να πάνε κόντρα σε δεισιδαιμονίες και προκαταλήψεις.
Μέχρι και πρόσφατα οι ψυχικά ασθενείς της Σιέρα Λεόνε φυλάσσονταν σαν αγρίμια σε ψυχιατρείο της πρωτεύουσας, σιδηροδέσμιοι, στερημένοι από φαρμακευτική αγωγή, ανθρώπινη επαφή ή κάποιο έστω ψήγμα θεραπείας. Μαντρωμένοι σε έναν άλλο, παράλληλο κόσμο.
Η προσπάθεια που γίνεται τα τελευταία χρόνια για βελτίωση των συνθηκών διαβίωσής τους δεν είναι εύκολη ή δεδομένη. Η αναλογία γιατρών στην αφρικανική χώρα είναι τρεις ανά 100.000 κατοίκους. Οποιος πολίτης της είναι άνω των 30 ετών έχει ζήσει τον εμφύλιο πόλεμο, την επιδημία του Εμπολα, φυσικές καταστροφές και την πανδημία της COVID-19. Η κατάθλιψη, οι φοβίες και οι διαταραχές προσωπικότητας βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και σε αυτά τα μέρη.
Παρά τις δυσκολίες, άλλαξαν την αρχιτεκτονική των ψυχιατρείων, βγάζοντας τα κάγκελα που παρέπεμπαν σε φυλακή και κατεβάζοντας το ύψος της περίφραξης. Προσέφεραν στους ασθενείς κρεβάτια και σεντόνια, αφού προηγουμένως έπρεπε να βολευτούν σε βρώμικα στρώματα στο πάτωμα. Σταδιακά άρχισαν να τους απασχολούν σε δραστηριότητες, να τους κοιτούν στα μάτια.
Απέναντι στις εικόνες του πολέμου στην Ουκρανία και στην εμμονικά μονοθεματική εγχώρια ενασχόληση με την υπόθεση των τριών νεκρών παιδιών στην Πάτρα, η πρόσφατη είδηση στους New York Times για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση στη Σιέρα Λεόνε ήταν μια διαφυγή από τη ζοφερή επικαιρότητα.
Στην Ελλάδα δεν έχει περάσει και τόσο πολύς καιρός από τότε που έγιναν αντίστοιχα βήματα. Θυμάμαι ακόμη τις συναντήσεις που είχα με πρώην τροφίμους της Λέρου. Ανθρωποι που είχαν σταλεί στο ψυχιατρείο του νησιού τις δεκαετίες ’60-’70-’80, αποκομμένοι από τον έξω κόσμο και τα ερεθίσματά του, πλέον είχαν γίνει λειτουργικοί. Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, με την πρωτοποριακή τότε παρέμβαση του ψυχιάτρου Παναγιώτη Σακελλαρόπουλου, αντικαταστάθηκαν τα δεσμά με ανθρώπινους δεσμούς. Κόντρα στις προσταγές της παλαιολιθικής ιατρικής, αυτοί οι άνθρωποι έγιναν σταδιακά πιο ορατοί. Η μάχη ενάντια στο στίγμα της ψυχικής ασθένειας δεν έχει τελειώσει, δίνεται ακόμη και σήμερα εδώ, αλλά και σε άλλες γωνιές του κόσμου.
