Σκεφτόμαστε, μιλάμε, παθιαζόμαστε, ψηφίζουμε μέσα στον χώρο που διαμορφώνει η δημόσια συζήτηση, χρησιμοποιώντας εργαλεία που κληρονομήσαμε ή που μας κέντρισαν την προσοχή ως εφεύρεση, μόδα. Δεξιά, Αριστερά, εθνικισμός, εθνομηδενιστής, φασίστας, πατριώτης, νεοφιλελεύθερος, απολιτίκ, λαθρομετανάστης, προδότης είναι μόνο μερικές έννοιες, όροι και βρισιές απ’ όσες κοχλάζουν στη μαρμίτα της καθημερινής κουβέντας. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα. Οπου η συζήτηση είναι αρκετά ελεύθερη ώστε να φαίνεται, παρατηρούμε τα ίδια. Εδώ και μερικά χρόνια, με σταθμό το 2016 (Brexit και εκλογή Τραμπ), ενισχύεται το ρεύμα της «μη φιλελεύθερης» δημοκρατίας και της επικράτησης του «ισχυρού ηγέτη» (πρώτα στάδια προς τον αυταρχισμό). Υπονομεύονται συλλογικοί μηχανισμοί και το διεθνές δίκαιο, χτίζονται τοίχοι εναντίον προσφύγων και μεταναστών.
Η επικράτηση του Ορμπαν και του Ερντογάν, η άνοδος της Λεπέν, η τεράστια επιρροή του Τραμπ, το Brexit οφείλονται σε πολλές αιτίες. Κάποιες είναι κοινές, άλλες συγκρουόμενες. Ολες, όμως, βασίζονται στην επιδέξια χειραγώγηση του συναισθήματος των ψηφοφόρων. Ο θυμός και ένα ασταθές μείγμα ανασφάλειας και ανωτερότητας πηγάζουν από την αίσθηση ότι, αφενός, «χάνεται ο έλεγχος» και, αφετέρου, ότι ο «ηγέτης» παρέχει άμεσες λύσεις και «ασφάλεια». Το ότι δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις εξηγείται με τη στοχοποίηση «εχθρών», είτε εγχώριων είτε εισαγόμενων, από μετανάστες έως διεθνούς οργανισμούς. Ενώ τα πολιτικά άκρα εκφράζουν αντίθετες κοσμοθεωρίες, κοινός εχθρός είναι το κέντρο και η Ε.Ε., κοινή επιδίωξη μια λαϊκίστικη οικονομική πολιτική. Το ζήτημα δεν είναι ιδεολογικό, με βάση τις έννοιες που γνωρίζαμε.
Στην Ελλάδα μιλάμε για «αντιδυτικισμό» στην προσπάθειά μας να κατανοήσουμε πώς άνθρωποι αντίθετων άκρων μπορούν να συμπίπτουν στην έχθρα προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία και στον θαυμασμό για τον Πούτιν. Χρήσιμο είναι να θυμόμαστε τα παραδοσιακά παράδοξα στη νοοτροπία και στη συμπεριφορά μας, με επίκεντρο τη διαμάχη μεταξύ Διαφωτισμού και «παράδοσης» (αλλά και συνύπαρξή τους), καθώς και τις ιστορικές εμπειρίες που διαμόρφωσαν τα ρεύματα και τους συνδυασμούς στη συλλογική συνείδηση. Ομως, ίσως υπάρχει κάτι ακόμη βαθύτερο που προκαλεί τέτοιες απόψεις και συμπεριφορές, κάτι που καθορίζει έναν ουσιαστικό διαχωρισμό στην κοινωνία. Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα, να αξιολογήσουν κινδύνους και ευκαιρίες, να φανταστούν πιθανές λύσεις, να σχεδιάσουν στρατηγική ώστε να κερδίσουν όσο περισσότερα επιτρέπουν οι συνθήκες. Αυτοί, εξ ορισμού, είναι προσεκτικοί, ίσως και διστακτικοί, καθώς υπολογίζουν την περιπλοκότητα των πραγμάτων και τις επιπτώσεις των κινήσεων. Κατανοούν, όμως, ότι συχνά πρέπει να επιλέγουμε τον δύσκολο δρόμο. Από την άλλη, υπάρχουν αυτοί που είτε βλέπουν τα προβλήματα και πελαγώνουν, περιμένοντας όποιον πουλάει μαγικές λύσεις, είτε αδιαφορούν, επιδιώκοντας μόνο να εξασφαλίσουν τη θέση τους εναντίον αντιπάλων και να αποκλείσουν όσους τους ενοχλούν. Οι μεν καταπιάνονται με τα δύσκολα, οι δε τα οδηγούν σε αδιέξοδα. Οι κύκλοι αυτής της εμφύλιας σύγκρουσης καθορίζουν την πρόοδο και την οπισθοδρόμηση της κοινωνίας.
