Τι σημαίνει μετανιωμένος δημοκράτης; Αυτός που καταδίκασε στο παρελθόν την εισβολή των τανκς του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Τσεχοσλοβακία και σήμερα υπερασπίζεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο την εισβολή των ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία. Μετανιωμένος δημοκράτης είναι αυτός που πάντα αγωνιζόταν κατά των αυταρχικών και ολοκληρωτικών καθεστώτων και τα τελευταία χρόνια δηλώνει πως «η χούντα δεν τελείωσε το ’73», συμπαθεί τον Πούτιν και εύχεται ενδόμυχα νίκη της Λεπέν στη Γαλλία. Πού οφείλεται αυτή η μετάλλαξη;
Είναι γεγονός πως καθοριστικό ρόλο σε αυτή την ιδεολογική και πολιτική μετατόπιση διαδραμάτισε ο λεγόμενος αντισυστημισμός. Ηταν ο αγωγός μέσω του οποίου πολίτες, που ανέκαθεν ήσαν υπερασπιστές του πολιτεύματος της φιλελεύθερης δημοκρατίας, μετέβησαν στους χώρους των δύο άκρων που, εξ ορισμού, είναι εχθροί της. Μήπως όμως ευθύνεται και η φιλελεύθερη δημοκρατία γι’ αυτό; Μήπως ο κατακερματισμός των κοινωνιών στο όνομα της υπεράσπισης ταυτοτήτων κούρασε και προκάλεσε; Μήπως ένας σημαντικός αριθμός πολιτών προσβλέπει με νοσταλγία σε ένα παρελθόν με λιγότερο σύνθετες και περίπλοκες μορφές κοινωνικής οργάνωσης; Προφανώς η ερμηνεία ότι οι χώρες που έχουν ισχυρά αντισυστημικά κινήματα δεν γνώρισαν τον Διαφωτισμό, δεν επαρκεί. Στη μητέρα του Διαφωτισμού, τη Γαλλία, τα κόμματα των δύο άκρων έλαβαν, την Κυριακή, συνολικά άνω του 52%. Ούτε και η επίκληση των κοινωνικών ανισοτήτων επαρκεί για την εξήγηση αυτού του φαινομένου. Αυτές πάντα υπήρχαν. Το σύστημα με την εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία τις άμβλυνε ή τις απορροφούσε. Τελικά η δύναμη του αντισυστημικού χώρου οφείλεται στον λαϊκισμό των ηγεσιών τους ή μήπως στο ότι είναι το έσχατο καταφύγιο των απελπισμένων; Ολων όσοι δεν περιμένουν τίποτα από το υπάρχον πολιτικό και κοινωνικό σύστημα.
Ισως η βασικότερη αιτία της υποστήριξης αυτών των ηγετών είναι πως ο «ρωμαλέος» τρόπος –βλέπε αυταρχικός– που ασκούν την εξουσία γοητεύει, σε αντίθεση με το μοντέλο της φιλελεύθερης δημοκρατίας του οποίου οι πολλαπλές ασφαλιστικές δικλίδες το καθιστούν αναποτελεσματικό και υδαρές. Στην ίδια κατάσταση βρέθηκε και ο κόσμος την περίοδο του Μεσοπολέμου, με τη γνωστή τελική κατάληξη. Οι μετανιωμένοι δημοκράτες ας γνωρίζουν ότι η έξοδος από τον αυταρχισμό τις περισσότερες φορές είναι οδυνηρή.
