Ζούμε σε μια από τις δυσκολότερες γειτονιές του πλανήτη. Κι αυτό γιατί η Τουρκία, σχεδόν από την πρώτη αναπνοή της ως κυρίαρχο νεωτερικό κράτος, κουβαλά βαθιά μέσα της τη χαρμολύπη της νίκης, από τη μια, απέναντι στις δυνάμεις της Entente, και της οριστικής απώλειας της αυτοκρατορίας από την άλλη, που δεν αποτελούσε απλώς πηγή γεωστρατηγικών κερδών, αλλά παράλληλα διασφάλιζε την κορυφαία θέση στο εσωτερικό του σουνιτικού Ισλάμ.
Από εκείνη τη στιγμή μέχρι και σήμερα η Τουρκία αισθάνεται άβολα στο «κοστούμι» του κράτους που οφείλει να συμβιώνει αρμονικά με τους γείτονές του. Αντιθέτως, κι αυτό το βλέπουμε τις ημέρες αυτές με τον ρόλο που επιδιώκει να διαδραματίσει μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας, αισθάνεται άνετα στο bespoke κοστούμι του διεθνούς «μεγαλοπαράγοντα», έχοντας τα φώτα της διεθνούς προσοχής στραμμένα προς αυτή. Δεν είναι μυστικό ότι η Τουρκία έχει εκφράσει πολλές φορές με τον πλέον επίσημο τρόπο τη δυσφορία της για το ότι δήθεν ασφυκτιά στο Αιγαίο. Αποτελεί ίσως διεθνή πρωτοτυπία το ότι μια χώρα που αμφισβητεί ανοικτά την εθνική κυριαρχία μιας άλλης, δείχνοντας τη μέγιστη περιφρόνηση στο δικαίωμα του γείτονα να επιβιώσει, παραπονιέται διαρκώς ότι νιώθει να ασφυκτιά στο Αιγαίο.
Τι πραγματικά όμως συμβαίνει με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις; Οι γρήγορες και εύστοχες κινήσεις της ελληνικής διπλωματίας προς κομβικά κράτη της Ανατολικής Μεσογείου αλλά και του Αραβικού κόλπου αναλύθηκαν ως διλήμματα ασφάλειας από την Αγκυρα. Εχω γράψει εκτενώς ότι το δίλημμα ασφάλειας γεννάται όχι από τις κινήσεις που ένα κράτος κάνει στην περιφέρεια που δραστηριοποιείται, αλλά από το πώς ένα άλλο κράτος εκλαμβάνει τις κινήσεις αυτές. Είναι αυτή η λεπτή γραμμή μεταξύ ορθολογικής αποτίμησης και μαξιμαλιστικής θεώρησης του ενός που γεννά το θουκυδίδειο αδιέξοδο για τους υπόλοιπους. Η διπλωματική υπερδραστηριοποίηση της Ελλάδας σε Ανατολική Μεσόγειο και Μέση Ανατολή, η ισχυροποίηση των στρατηγικών δεσμών με την αναβαθμισμένη Γαλλία και η στοχευμένη αμυντική ενίσχυση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων ολοκληρώνουν την ψευδαίσθηση της «ασφυξίας» που η Τουρκία νιώθει. Γι’ αυτό και ένας από τους πρώτους στόχους της τουρκικής διπλωματίας όλο το προηγούμενο διάστημα ήταν η μερική ή ολική διακοπή των δεσμών αυτών, γεγονός που εν μέρει το έχει επιτύχει με τη σύμφωνη γνώμη κύκλων της Ουάσιγκτον –ποιος θα φανταζόταν ότι ο Μάικ Πομπέο θα φαινόταν εξαιρετικά πιο ενδελεχής απέναντι στην περιπλοκότητα των ελληνοτουρκικών σχέσεων από ό,τι ο νυν, έμπειρος και άψογα θεωρητικώς καταρτισμένος, Αντονι Μπλίνκεν–, αλλά και κάποιων κύκλων των Αθηνών που εν μια νυκτί άρχισαν να ξιφουλκούν με πάθος εναντίον των σχέσεων της Ελλάδας με Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ είναι αναφανδόν υπέρ της σύσφιγξης των σχέσεών μας με την προστάτιδα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων [sic] Τουρκία!
Είναι ίσως όμως ώρα να σταματήσουμε να κοιτάμε με τόσο μεγάλο ενδιαφέρον το «έχειν καλώς» του θύτη και να στρέψουμε την προσοχή μας στην πηγή των πράξεών του. Η Τουρκία αισθάνεται άβολα με το κοστούμι του νεωτερικού κράτους ίσως γιατί ουδείς της έχει ξεκαθαρίσει ότι ο ρόλος της στο πολυπολικό σύστημα είναι αναβαθμισμένα συμπληρωματικός αλλά όχι πρωταγωνιστικός.
Ταυτόχρονα, περιπλέκεται σε διλήμματα ασφάλειας που δημιουργεί η ίδια εξαιτίας του ότι περιφρονεί με προκλητικό τρόπο τη διεθνοδικαιική τάξη και αποτυπώνει στους άλλους τη χομπσιανή υπερβολή της επιβολής του «δικαίου του ισχυρού» που διαπερνά τη διαχρονική της μεθοδολογία. Πολύ φοβάμαι ότι ακόμη κι αν το σύνολο του ελληνισμού εν στιγμή αφελέστατης μεγαλοκαρδίας αποφάσιζε να μοιραστεί το Αιγαίο με την Τουρκία, η Αγκυρα θα μας κοίταζε για μια στιγμή με καχυποψία και την αμέσως επόμενη θα άνοιγε θέμα… Ιονίου.
* Ο κ. Σπύρος Λίτσας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
