Το συνταγματικό δίκαιο από τις αρχές της νέας χιλιετίας ζει στον «αστερισμό» των κρίσεων. Από τις αρχές του 2000 τέθηκε το ζήτημα του περιορισμού θεμελιωδών δικαιωμάτων (π.χ. απόρρητο της επικοινωνίας) για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Από το 2010 ήρθε η σειρά των περιουσιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων (π.χ. περικοπές μισθών και συντάξεων) λόγω της οξείας οικονομικής κρίσης. Με την «αυγή» της νέας δεκαετίας, το 2020, βιώνουμε την υγειονομική κρίση, η οποία οδήγησε στη συρρίκνωση πολλών συνταγματικών μας δικαιωμάτων, όπως της κίνησης, της συνάθροισης και της θρησκευτικής ελευθερίας. Αύριο; Ποιος, άραγε, μπορεί να προβλέψει την κρίση της νέας δεκαετίας; Ενα, πάντως, είναι το σίγουρο: Η κρίση αποτελεί τη νέα κανονικότητα στον χώρο του συνταγματικού δικαίου, ιδίως στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ποια είναι τα συμπεράσματα από τη «νέα κανονικότητα της κρίσης»; Πρώτα απ’ όλα, ότι τα συνταγματικά μας δικαιώματα δεν είναι καθόλου δεδομένα, όπως αυτάρεσκα πιστεύαμε μέχρι πρότινος. Οι ελευθερίες μας είναι πολύτιμες και εύθραυστες. Το ότι πολλές φορές είναι αναγκαίο να περιοριστούν χάριν δημοσίων αγαθών και για την προστασία των δικαιωμάτων των συμπολιτών μας δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να ανησυχούμε για τη συρρίκνωσή τους. Ούτε βεβαίως σημαίνει ότι δεν πρέπει να ελέγχεται η συνταγματικότητα των περιοριστικών μέτρων και, ιδίως, αν τηρείται η αρχή της αναλογικότητας.
Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο, αν και λιγότερο εμφανές. Στο νέο συνταγματικό τοπίο που διαμορφώνεται, οι περιορισμοί των δικαιωμάτων μας μεταβαίνουν βαθμιαία από τη σφαίρα ευθύνης του κράτους στην εξουσία των ιδιωτών. Εχουμε άραγε αναλογισθεί τη βαθιά συνταγματική μετάλλαξη που υποδηλώνουν φαινόμενα όπως ο σωματικός έλεγχος στα αεροδρόμια από υπαλλήλους εταιρειών security και όχι από αστυνομικούς, η αντιμετώπιση των fake news από τις ίδιες τις ιστοσελίδες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ο έλεγχος των υγειονομικών πιστοποιητικών από τους ιδιοκτήτες και τους υπαλλήλους των καταστημάτων; Η εξέλιξη αυτή είναι θετική ή αρνητική; Ποιον πρέπει να εμπιστευόμαστε ή να φοβόμαστε περισσότερο; Τον δικαστή, μια ανεξάρτητη διοικητική αρχή ή τον ιδιοκτήτη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που αποφασίζει ποια ανάρτησή μας πρέπει να κατέβει γιατί είναι «ακραία»; Ο κίνδυνος του προληπτικού αυτοπεριορισμού του πολίτη (chilling effect) κατά την άσκηση των δικαιωμάτων του είναι κάτι περισσότερο από προφανής. Γίνεται, δε, ακόμη μεγαλύτερος αν συνδυασθεί με τη συντριπτική υπεροχή της «πολιτικής ορθότητας» στον κόσμο του Διαδικτύου, που δεν συγχωρεί λάθη, δεν επιτρέπει τη λήθη και ισοπεδώνει κάθε διαφορετική φωνή. Αυτές είναι ορισμένες μόνον από τις αντιφάσεις του σύγχρονου συνταγματικού δικαίου.
* Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
