Η Πανεπιστημιακός
Ελεάνα Γιαλούρη
Κοινωνική Ανθρωπολόγος, λέκτορας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
«Κάποια βιβλία θα γίνουν μουσειακά αντικείμενα»
Το τυπωμένο βιβλίο είναι υλικό, το ηλεκτρονικό άυλο. Υπάρχουν
διαφορές στην «εμπειρία της ανάγνωσης»; Σίγουρα: ο μαρκαδόρος που ο
ανιψιός σου έσυρε πάνω στις σελίδες του βιβλίου, ο λεκές από τον
καφέ πάνω του, η αφιέρωση ή η μυρωδιά που άφησε ο τελευταίος
αναγνώστης δεν είναι εμπειρίες που μπορεί να βιώσει κανείς μέσα από
την ανάγνωση ενός ηλεκτρονικού βιβλίου. Ωστόσο, το ίδιο το μέσο, ο
υπολογιστής ή το e-reader, έχει μια υλικότητα που δεν πρέπει να
υποτιμηθεί.
Αρα, γίνεται ένα ψηφιακό βιβλίο να «προκαλέσει» τις αισθήσεις
όπως ένα έντυπο; Οι αισθήσεις διεγείρονται όχι μόνο από τη μορφή
ενός βιβλίου, ηλεκτρονικού ή έντυπου, αλλά και μέσα από το
περιεχόμενό του και τις μνήμες που ανακαλεί. Διαβάζω για κάποιον
που πουλάει καρπούζια και αισθάνομαι ξαφνικά έντονα τη μυρωδιά
τους, νιώθω τη δροσερή και γλυκιά γεύση που αφήνει το φρούτο στο
στόμα μου μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα.
Μπορεί κανείς να δεθεί συναισθηματικά με ένα ηλεκτρονικό βιβλίο;
Αυτό το ερώτημα παραμένει ανοιχτό και μπορεί να απαντηθεί μόνο με
έρευνα που θα αφορά συγκεκριμένες εμπειρίες ανάγνωσης ηλεκτρονικών
βιβλίων. Πολλοί χαίρονται να διαβάζουν εφημερίδα από το Internet.
Για άλλους πάλι, η ανάγνωσή της αποτελεί μια τελετουργία για την
οποία είναι αναγκαία η αίσθηση του ξεφυλλίσματος και η διέγερση
αισθήσεων όπως η μυρωδιά του τυπωμένου χαρτιού, που συχνά, μάλιστα,
συνοδεύεται και από τη μυρωδιά του καφέ και του τσιγάρου. Είναι
σαφές πως μπορεί κάποιος να συνδεθεί συναισθηματικά με το
περιεχόμενο ενός βιβλίου, ανεξάρτητα από το αν αυτό είναι
ηλεκτρονικό ή έντυπο. Θα πρέπει, ωστόσο, πάντα να προσδιορίζουμε το
για τι είδους βιβλία πρόκειται κάθε φορά. Αλλου τύπου σχέση
αναπτύσσεις με ένα λογοτεχνικό βιβλίο και άλλη με το εγχειρίδιο
λειτουργίας του πλυντηρίου σου. Θα μπορούσε, όμως, ίσως κανείς να
συνδεθεί ή, καλύτερα, να εξοικειωθεί και με την ηλεκτρονική μορφή
του βιβλίου. Υπάρχουν τρόποι να το κάνεις δικό σου, προσωπικό σου,
π.χ. αλλάζοντας τη γραμματοσειρά, υπογραμμίζοντας ή αποθηκεύοντας
συγκεκριμένα κομμάτια στα favorites. Οταν γράφω ένα ηλεκτρονικό
κείμενο και το αποθηκεύω στο laptop μου, δεν είναι λιγότερο δικό
μου επειδή δεν το έχω σε έντυπη μορφή. Μάλιστα πολλές φορές, όταν
τυπώνω το κείμενό μου για να του κάνω διορθώσεις ή προσθήκες, «το
καλό», αυτό που θεωρώ «δικό μου», δεν είναι το έντυπο, αλλά το
ηλεκτρονικό, αυτό που έχω αποθηκεύσει στον υπολογιστή.
Υπάρχει το ενδεχόμενο στο μέλλον να μιλάμε για το βιβλίο σαν ένα
«αντικείμενο μουσείου»; Σίγουρα θα υπάρξουν ορισμένα έντυπα βιβλία
που θα γίνουν μουσειακά αντικείμενα. Ομως, γενικά είναι λάθος να
μιλάμε για το e-book ως μια απειλητική παρουσία που έρχεται να
εξαφανίσει το έντυπο βιβλίο. Η τυπογραφία είναι μια τέχνη που δεν
μπορεί να υποκατασταθεί από το ηλεκτρονικό μέσο. Πιστεύω πως
πρόκειται για δύο διαφορετικά μέσα που μας προσφέρουν δύο
διαφορετικού τύπου εμπειρίες. Μπορεί, μάλιστα, να υπάρξουν
περιπτώσεις που ένα ηλεκτρονικό βιβλίο θα δώσει ώθηση στις αγορές
της έντυπης εκδοχής του.
Το ηλεκτρονικό βιβλίο συμβάλλει σε μια πιο δημοκρατική κατανομή
της γνώσης, δεδομένου ότι είναι και πιο οικονομικό και πιο
προσβάσιμο σε μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων; Δυνητικά, ναι. Ομως, το
μέσο από μόνο του δεν αρκεί για να εγγυηθεί μια πιο δημοκρατική
κατανομή της γνώσης, το θέμα είναι και το ποιος θα χειριστεί το
μέσο.
Η Χρήστρια
Κατερίνα Κιτίδη
Δημοσιογράφος
«Πώς το e-reader μού έγινε απαραίτητο»
Αγόρασα το e-reader μου ως εργαλείο δουλειάς. Οταν χρειάζεται να
διαβάζεις σελίδες επί σελίδων καθημερινά στον υπολογιστή, φαίνεται
καλή ιδέα να «επενδύσεις» τα χρήματά σου σε κάτι που δεν κουράζει
τα μάτια και δίνει την αίσθηση κανονικού χαρτιού. Κατέληξε να με
συνοδεύει παντού -από τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς μέσα στην πόλη
μέχρι την παραλία στις διακοπές- για να διαβάζω βιβλία, να
ενημερώνομαι για την επικαιρότητα και να ακούω την αγαπημένη μου
μουσική.
Το μεγαλύτερο πλεονέκτημά του είναι, φυσικά, ο μικρός του όγκος.
Σε ελάχιστα γραμμάρια, μπορείς να κουβαλάς μαζί σου όλους τους
κλασικούς της λογοτεχνίας (πολλά απ’ τα έργα των οποίων
προσφέρονται δωρεάν με το e-reader όταν το αγοράζεις). Μπορείς να
«φορτώσεις» τις καθημερινές εκδόσεις εφημερίδων και περιοδικών ή να
το χρησιμοποιήσεις ως mp3 player και για να ακούσεις audiobooks.
Είναι πρακτικό και… οικολογικό, αφού μαζί του χρησιμοποιώ χαρτί
μόνο όταν θέλω να κρατήσω σημειώσεις. Οσο βελτιώνεται η τεχνολογία,
πάντως, δεν θα χρειάζεται ούτε αυτό. Τα καινούργια μοντέλα δίνουν
τη δυνατότητα υπογράμμισης και επιλύουν τεχνικά μικροβλήματα που
τώρα παιδεύουν τους χρήστες: την κακή, μερικές φορές, προβολή των
εικόνων, την έλλειψη δυνατότητας αναζήτησης, την αδυναμία ανάγνωσης
«περίπλοκων» γραμματοσειρών.
Το μεγαλύτερο μειονέκτημα του e-reader είναι σαφώς το κόστος
του. Με τα ίδια χρήματα μια οικογένεια μάλλον θα προτιμήσει να
αγοράσει ένα laptop στο παιδί της – αν και τα δύο δεν ικανοποιούν
τις ίδιες ακριβώς ανάγκες. Επιπλέον κόστος έχουν και τα ebooks που
αγοράζεις από εξειδικευμένες σελίδες στο ίντερνετ. Εγχειρήματα όπως
το Project Gutenberg (η τεράστια ψηφιακή βιβλιοθήκη, απ’ όπου
κατεβάζεις δωρεάν βιβλία) δίνουν μια λύση για τους καθιερωμένους
συγγραφείς. Τι γίνεται όμως με τις νέες εκδόσεις ή τους πιο
«εναλλακτικούς» τίτλους στη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και την
πολιτική; Προς το παρόν, εγώ καταφεύγω στα torrent, τα οποία και
πάλι δεν καλύπτουν όλα όσα χρειάζομαι.
Θέμα ολοκληρωτικής αντικατάστασης, λοιπόν, των τυπωμένων απ’ τα
ψηφιακά βιβλία δεν υπάρχει. Ούτε και πρόκειται να τεθεί, για μένα,
ακόμα και αν φτάσουμε στο σημείο κάθε βιβλίο να διατίθεται σε
ηλεκτρονική μορφή παράλληλα με την έντυπη έκδοσή του. Οπως δεν
σταμάτησα να αγοράζω CD και δίσκους επειδή κατεβάζω μουσική απ’ το
ίντερνετ, έτσι δεν νομίζω ότι θα σταματήσω να αγοράζω την έντυπη
μορφή βιβλίων επειδή θα διατίθενται ψηφιακά. Η απόλαυση των
αισθήσεων από το άγγιγμα του χαρτιού και τη μυρωδιά των σελίδων,
αλλά κυρίως η μεγαλύτερη εγγύτητα με τον συγγραφέα που νιώθεις από
το τυπωμένο βιβλίο, δεν συναντώνται στο ψηφιακό.
Αυτό, φυσικά, δεν μειώνει ούτε στο ελάχιστο την αξία των
ψηφιακών βιβλίων ως μιας ακόμα εφεύρεσης που θα μπορούσε να
συμβάλει στην ίση πρόσβαση στη γνώση. Οπως το πρόγραμμα «ένα laptop
για κάθε παιδί» θεωρητικά σκοπεύει να δημιουργήσει νέες δυνατότητες
στην εκπαίδευση των παιδιών απ’ τα φτωχότερα μέρη του πλανήτη, έτσι
και τα e-reader θα μπορούσαν να φέρουν, χωρίς κόστος και βάρος,
εκατοντάδες βιβλία στο κατώφλι ανθρώπων οι οποίοι οικονομικά ή λόγω
απόστασης δεν έχουν πρόσβαση σε βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες. Είναι
αυτονόητο πως, για να γίνει κάτι τέτοιο, χρειάζεται πολιτική
βούληση. Ομως, αυτό που επιτυγχάνει αυτή και κάθε αντίστοιχη
τεχνολογική εξέλιξη είναι να φέρνει στην επιφάνεια και να εντείνει
την ανάγκη ελεύθερης διακίνησης της γνώσης.
Πηγή: Περιοδικό «Κ»
