Χάπι end
Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΠΟΡΕΙ ΕΥΚΟΛΑ ΝΑ ΣΟΥ
ΧΤΥΠΗΣΕΙ ΤΗΝ ΠΟΡΤΑ. ΤΟ ΘΕΜΑ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΘΕΙΣ ΚΟΙΤΑΖΟΝΤΑΣ
ΤΗΝ ΚΑΤΑ ΠΡΟΣΩΠΟ ΚΑΙ ΟΧΙ ΝΑ ΤΗΣ ΓΥΡΙΣΕΙΣ ΤΗΝ ΠΛΑΤΗ ΚΑΤΑΠΙΝΟΝΤΑΣ
ΤΑ ΧΑΠΙΑ ΣΑΝ ΚΑΡΑΜΕΛΕΣ
Της Ολγας Μπατή
ι
μικρές, θαυματουργές «κούκλες». Πολύχρωμες και προκλητικές,
περιμένουν υπομονετικά στο συρτάρι μέχρι να τις ανασύρει ένα χέρι
σπρωγμένο από τη μοναξιά, το στρες, τη θλίψη. Περιμένουν για να
παρηγορήσουν τις απελπισμένες σταρ του Χόλιγουντ αλλά και τις
γυναίκες που προδόθηκαν από τους εραστές και τον χρόνο. Ολα αυτά
στην «Κοιλάδα με τις κούκλες» (1966), το βιβλίο της αποτυχημένης
ηθοποιού Τζάκλιν Σούζαν, το οποίο έγινε ένα από τα μεγαλύτερα μπεστ
σέλερ των ’60s. Πολύ φυσικό, καθώς σ’ αυτή την κοιλάδα τρεις
γυναίκες βλέπουν τα νεανικά τους όνειρα να καταρρέουν και τους
ευκαιριακούς θεούς τους (τα λαμπερά κυκλώματα, τους εραστές, τους
συζύγους) να αποκαθηλώνονται. Και τι κάνουν εκείνες; Καταφεύγουν
στα χάπια της λήθης (κυρίως στα βαρβιτουρικά), τα οποία είναι ήδη
της μόδας στον χώρο της σοουμπίζ. Καταφεύγουν στις όμορφες
«κούκλες» τους, για ταξιδέψουν μακριά από την αφιλόξενη
πραγματικότητα.
Ηappy days!
Από το 1952 οι φαρμακοβιομηχανίες άρχισαν να φτιάχνουν χημικά
σκευάσματα για τον επηρεασμό του ψυχισμού, με πρώτο το Largactil.
Αργότερα θα ακολουθήσουν άλλα, πιο εξειδικευμένα. Το 1958 το
αμερικανικό περιοδικό New Yorker ανέφερε: «Στην εποχή των
διηπειρωτικών πυραύλων οι φαρμακοβιομηχανίες προσφέρουν την ηρεμία
που χρειαζόμαστε». Πολύ αργότερα, στον πόλεμο του Αφγανιστάν, όπως
μας είπε ο γνωστός ψυχίατρος-ψυχαναλυτής Θανάσης Τζαβάρας, «οι
φαρμακοβιομηχανίες έδωσαν άφθονα ψυχοφάρμακα στους στρατιώτες, ώστε
εκείνοι να αντιμετωπίσουν το στρες ενός άδικου πολέμου». Διότι
ήρωες δεν υπάρχουν πια.
Βέβαια οι αντιήρωες του θεάματος, πολλά χρόνια τώρα,
χαλαρώνουν από τις νευρώσεις του ναρκισσισμού και κατασιγάζουν τις
ανασφάλειές τους με χούφτες χάπια. Στη διάρκεια των γυρισμάτων του
«Λόρενς της Αραβίας» ο Τζακ Χόκινς φώναζε στον Ομάρ Σαρίφ να μην
καταπίνει τα χάπια πέντε-πέντε στα διαλείμματα. Η Λουσίλ Μπολ
ηρεμούσε με ένα χάπι στον καφέ και ο Ελβις Πρίσλεϊ με περισσότερα
600 δισκία τον μήνα. Η Μέριλιν Μονρόε θυσίασε κυριολεκτικά τη ζωή
της στις πολύχρωμες «κούκλες» της φαρμακοβιομηχανίας και η Μέλανι
Γκρίφιθ σπατάλησε χρόνια ολόκληρα παραδομένη στο αλκοόλ και στις
ουσίες. Από κάποια στιγμή και μετά, αυτή η διαδικασία άρχισε να
συνοδεύεται από ένα σάουντρακ με τραγούδια δυνατού μπιτ, τα οποία
αποπνέουν διαταραχή. Αυτός ίσως είναι και ένας τρόπος για να
ερμηνευτεί το φαινόμενο Μάικλ Τζάκσον με την εκρηκτική σκηνική
παρουσία – ο οποίος έπαιρνε δέκα δισκία κάθε βράδυ, προκειμένου να
ναρκώσει το μένος της αυτοκαταστροφής.
Στρες και placebo
«Αν περάσεις όπως εγώ την πόρτα της τηλεόρασης, τότε μόνο θα
καταλάβεις γιατί πολλοί έχουν στο τσεπάκι τους ένα κουτάκι με
αγχολυτικά ή ένα κουτάκι με “χάπια της ευτυχίας”, κοινώς
αντικαταθλιπτικά, μου είπε τις προάλλες μια συνάδελφος. Μ’ αυτόν
τον τρόπο εξέφρασε την ψυχιατρικώς αποκαλούμενη «ήπια απόγνωση» με
την οποία ζουν εκατομμύρια άτομα σήμερα. «Και τι νόημα υπάρχει σ’
αυτό το ξόδεμα;» τη ρώτησα. «Δεν υπάρχει νόημα. Μόνο ο φόβος για
την απώλεια των κεκτημένων και ο φόβος να δοθούμε σε πράγματα που
μας αρέσουν», μου απάντησε. Η φίλη μου επισκέπτεται εδώ και καιρό
ψυχίατρο. Ανήκει δε στη μεγάλη μερίδα των συνανθρώπων μας που
κονταροχτυπιέται με τους απάνθρωπους ρυθμούς της σύγχρονης ζωής, τα
δάνεια, τις ευθύνες, την αλλοτρίωση.
Πανικός, φοβίες, μελαγχολία, κατάπτωση, στρες, μια αγωνία που
διαιωνίζεται και σ’ αφήνει στο κενό. Τότε έρχεται ο κουμπάρος, η
γειτόνισσα, ο φίλος. Κάποιος απ’ όλους σου πασάρει το «κατάλληλο»
χάπι. Το εύκολο χαπάκι που μπορεί -όπως λέει και ο κύριος Τζαβάρας-
να στο δώσει ο γυναικολόγος ή ο κάθε άσχετος και όχι ο ειδικός
γιατρός. Φυσικά αναφερόμαστε στη λεγόμενη malpractice, η οποία
οδηγεί σε επικίνδυνα λάθη και καταχρήσεις. Διότι τα ψυχοφάρμακα
πρέπει απαραιτήτως να παρέχονται με συνταγή γραμμένη από ψυχίατρο –
αυτός είναι ο μόνος αρμόδιος για να καθορίσει μια θεραπεία με αρχή,
μέση και τέλος. Διότι τα αντικαταθλιπτικά μπορεί να σε βοηθούν για
λίγο να βγεις από τη μαύρη τρύπα, αλλά δεν λύνουν το πρόβλημα. Αν
λοιπόν δεν χτίσεις με τον ειδικό γιατρό και με τον εαυτό σου ένα
όραμα, αν δεν αναζητήσεις με τη βοήθειά του μια εφαρμόσιμη λύση για
την καθημερινή υπαρξιακή πάλη, το happy end σου θα είναι placebo
ευτυχίας. Μ’ άλλα λόγια, ψευδαίσθηση.
Τα χάπια μου κι ένα ταξί να φύγω
Στο κόμικ του Ενκί Μπιλάλ «Η γυναίκα παγίδα» (1986) μια
τύπισσα το έτος 2025 παίρνει χάπια HLV. Είναι η δημοσιογράφος Τζιλ
Μπιοσκόπ, που βιώνει μια ντελιριακή οδύσσεια κυρίως λόγω του
ανεξέλεγκτου εθισμού της στα χάπια και ειδικότερα στο επινοημένο
HLV. Βασικά, με τη βοήθεια της χημείας ξεχνάει ό,τι της συμβαίνει.
Συνεπώς το κόμικ είναι μια ακόμη εκδοχή του μυθιστορήματος Αλντους
Χάξλεϊ «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος» (1932), στο οποίο τα χάπια
της λήθης μετατρέπουν τους πολίτες σε απαθή όργανα της εξουσίας.
Υπερβολές των δημιουργών της επιστημονικής φαντασίας; Κι
όμως, σε τέτοια έργα ενυπάρχει μια δόση αλήθειας που αφορά τον
σύγχρονο κόσμο μας. Σκεφτείτε τα τρελαμένα στελέχη, τους ανασφαλείς
επαγγελματίες του θεάματος, τα κορίτσια και τα αγόρια που -όπως
λέει ένας φίλος- «έχασαν την επαφή με την erotica και ερωτοτροπούν
με μια ειδική neurotica». Φυσικά μην ξεχνάτε τόσους και τόσους
καθημερινούς ανθρώπους που διάγουν έναν αγχώδη και άχαρο βίο σαν να
εκτίουν ποινή. Για όλους αυτούς τα χάπια γίνονται αντιληπτά ως
υποκατάστατο μιας χαμένης ευτυχίας και στην πρώτη δυσκολία
καταπίνονται σαν καραμέλες. «Το πλεονέκτημα που παρουσιάζουν οι
ψυχικές ασθένειες είναι ότι βοηθάνε τους επιστήμονες των
εργαστηρίων να δημιουργήσουν κι άλλες», μου είπε χαριτολογώντας ο
κύριος Τζαβάρας, έχοντας κατά νου τον εθισμό ή κάποια προβλήματα
ειδικής φύσης που μπορεί να δημιουργήσει η αλόγιστη χρήση φαρμάκων.
Και συνέχισε: «Η έρευνα τα τελευταία χρόνια έχει προχωρήσει και
πλέον διαφοροποιεί τις οικογένειες φαρμάκων. Εχουμε λοιπόν τα
αντιψυχωτικά, τα αγχολυτικά, τα αντικαταθλιπτικά. Υπάρχουν ακόμη τα
αντιεπιληπτικά και τα υπνωτικά. Δυστυχώς επικρατεί η λανθασμένη
άποψη ότι αν πάρεις μικρότερη δόση, θα έχεις λιγότερες
παρενέργειες. Για τον λόγο αυτό, συναντάμε ανθρώπους που παίρνουν
μισό χαπάκι κάθε βράδυ. Ομως το μόνο που φέρνει αυτός ο τρόπος
χρήσης είναι ο μιθριδατισμός. Σταδιακά, λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι
πρέπει να αρχίσουν να χρησιμοποιούν ένα κατάλληλο φάρμακο σε δόσεις
καθορισμένες από γιατρό, ώστε να δουν αποτελέσματα. Ο ασθενής
οφείλει να πάρει επαρκείς και σωστές δόσεις για έναν χρήσιμο
θεραπευτικό χρόνο με ελάχιστη διάρκεια τριών μηνών, να σταματήσει
και στη συνέχεια να ακολουθήσει τις συμβουλές του γιατρού».
Η Μαρίζα Κ., μητέρα δύο παιδιών και υπεύθυνη πωλήσεων στη
διεθνούς βεληνεκούς εταιρεία του συζύγου της, υποφέρει από πανικό
και φοβίες. Το κουτάκι με τα αγχολυτικά είναι πάντα στην τσάντα της
και στην πρώτη ταχυπαλμία κατεβάζει μισό χαπάκι για να συνέλθει.
«Τη ζημιά την έπαθα όταν έμαθα για πρώτη φορά ότι ο άντρας μου με
απατάει με γυναίκες που βρίσκει στο facebook», μου είπε. «Oταν πήρα
είδηση τι γίνεται, ένιωσα το πάτωμα να φεύγει κάτω από τα πόδια
μου, το άγχος να με κυριεύει. Αρχισα να παίρνω μισό
αντικαταθλιπτικό την ημέρα, αλλά στη συνέχεια αύξησα τη δόση. Επινα
και αλκοόλ, με αποτέλεσμα να νιώθω υπνηλία, να χάνω τον ειρμό της
σκέψης μου και να έχω ταχυπαλμίες. Οταν τελικά πήγα στον γιατρό,
έμαθα ότι είχα κατάθλιψη. Με έβαλε σε κούρα, μου ρύθμισε τις δόσεις
και μου έδωσε παράλληλα ένα αντικαταθλιπτικό. Τώρα προσπαθώ
σιγά-σιγά με τον ψυχίατρό μου να μειώσω τις δόσεις».
Γενικότερα, η κατάσταση στη χώρα μας με τα ψυχοτρόπα φάρμακα
είναι αρκετά σοβαρή και μάλιστα καιρό τώρα. Σύμφωνα με στοιχεία του
Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκου (ΕΟΦ), μέσα σε μια οκταετία (1995-2003)
οι πωλήσεις στην Ελλάδα των απλών ηρεμιστικών -στα οποία
περιλαμβάνονται και τα αγχολυτικά- σημείωσαν άνοδο της τάξης του
138%. Οσο για την κατανάλωση αντικαταθλιπτικών, πάντα σύμφωνα με
τον ΕΟΦ, την ίδια περίοδο αυξήθηκε κατά 515%. Για τον κύριο
Τζαβάρα, ωστόσο, υπάρχει μια απλή εξήγηση. Οπως μου είπε: «Η εύκολη
συνταγολόγηση φαρμάκων δεν είναι παρά η συνάντηση του παιδιάστικου
αιτήματος των ασθενών και της παραίτησης του γιατρού από την
κλινική αξιολόγηση και την παιδεία. Είναι πιο εύκολο ο γιατρός να
γράψει φάρμακα από το να σκύψει πιο σοβαρά πάνω από τον πάσχοντα
και να προσπαθήσει να διαγνώσει την αληθινή αιτία του προβλήματος. “
Τα χάπια μου και ένα ταξί να φύγω” είναι το λαϊκό ρητό που βολεύει
συχνά και γιατρούς και ασθενείς».
Θολό τοπίο στη Neurotic Land
Πρόσφατα δημοσιεύτηκε άρθρο στο γαλλικό περιοδικό Le Point,
με θέμα τη συχνά επικίνδυνη δράση των αντικαταθλιπτικών. Στο
κομμάτι γίνεται λόγος για παλαιότερης τεχνολογίας σκευάσματα αυτής
της κατηγορίας, τα οποία ελήφθησαν από έγκυες και τις έκαναν να
φέρουν στον κόσμο μωρά με σοβαρά καρδιακά προβλήματα. Κάποια στιγμή
λοιπόν, έπειτα και από πολλές δίκες στις ΗΠΑ, αποφασίστηκε να
τονίζεται στις οδηγίες χρήσης ότι τέτοιου είδους φάρμακα
αντενδείκνυνται για εγκύους – ειδικά για όσες διανύουν τους τρεις
πρώτους μήνες της κύησης. Στο ίδιο άρθρο αναφέρεται ότι και τα
χάπια τελευταίας τεχνολογίας δεν είναι τόσο αποτελεσματικά όσο
υποστηρίζουν οι κατασκευαστές τους και ότι το γεγονός αυτό
αποκρύπτεται από τους καταναλωτές. Ωστόσο ο κύριος Τζαβάρας μού
είπε: «Τα αντικαταθλιπτικά νέας γενιάς είναι αρκούντως ασφαλή». Πώς
δρουν; «Οταν κάποιος πάσχει από κατάθλιψη, στον εγκέφαλό του
δημιουργείται χημική ανισορροπία. Τα κυκλώματα που επιτρέπουν στους
νευρώνες να επικοινωνούν μεταξύ τους δεν λειτουργούν σωστά και τα
επίπεδα λειτουργίας ορισμένων νευροδιαβιβαστών πέφτουν χαμηλά. Τα
φάρμακα βοηθούν στην επαναφορά της ισορροπίας. Τα δε σύγχρονα χάπια
δρουν κυρίως πάνω στον νευροδιαβιβαστή σεροτονίνη, αυξάνοντας τις
συγκεντρώσεις του στον εγκέφαλο». Προκαλούν, άραγε, σωματική
εξάρτηση; Μάλλον όχι: «Τα αντικαταθλιπτικά δεν ανήκουν στις
εξαρτησιογόνες ουσίες και δεν προκαλούν συνήθεια τέτοια που να
αναγκάζει τον ασθενή να αυξάνει κάθε φορά τη δόση του. Παρ’ όλα
αυτά, η χορήγησή τους πρέπει να σταματά σταδιακά και με την
επίβλεψη του γιατρού».
Ας δούμε μερικές παρενέργειες. Σε κάποιο βαθμό τα
αντικαταθλιπτικά επηρεάζουν αρνητικά τη λίμπιντο – κυρίως των
αντρών. Οταν λαμβάνονται από εφήβους, ενδέχεται να δημιουργήσουν
προβλήματα στη σεξουαλική ωρίμανση. Επιπλέον, στην αρχή της χρήσης
μπορεί να προκαλέσουν ζαλάδες, ξηροστομία, πεπτικές διαταραχές,
άγχος, εφίδρωση. Τα αγχολυτικά από την άλλη μεριά, μολονότι γενικώς
ασφαλή, έχουν ανεπιθύμητες ενέργειες στις οποίες περιλαμβάνονται η
υπνηλία, η παροδική αμνησία και η εμφάνιση στερητικών συμπτωμάτων.
Χάρις όμως στην ουσία XBD 173, μια ολοκαινούργια ανακάλυψη των
φαρμακοβιομηχανιών που λειτουργεί με διαφορετικό τρόπο σε σχέση με
παλιότερες αγχολυτικές ουσίες, οι παρενέργειες θα ελαχιστοποιηθούν
και οι ασθενείς θα μπουν σε μια νέα εποχή με τεχνικά άψογες
«κούκλες».
Αγάπη και προδέρμ
«Ηταν χορεύτρια. Πίστευε στις ιδέες του New Age και μια μέρα
μπήκε στο γραφείο μου βέβαιη ότι ένιωθε άρρωστη επειδή είχε
προκληθεί μια ρωγμή στην αύρα της. Ξάπλωσε στο χαλί κι εγώ δέχτηκα
να ακολουθήσω τις οδηγίες της για να θεραπεύσω τη ρωγμή, περνώντας
τα χέρια μου λίγα εκατοστά πάνω από το σώμα της. Επειδή είχα
εκφράσει σκεπτικισμό για πολλές από τις πρακτικές του Νew Αge, το
γεγονός ότι δέχτηκα να πάρω μέρος στη διαδικασία ήταν σημάδι
σεβασμού για την ασθενή μου που ήδη ένιωθε καλύτερα». Αυτά έχει
γράψει ο Ιρβινγκ Γιάλομ στο βιβλίο του το «Δώρο της ψυχοθεραπείας».
Ο κύριος Τζαβάρας έχει ζήσει πολλές ανάλογες εμπειρίες. Μία
από τις ασθενείς του έχει ήδη ολοκληρώσει την ψυχοθεραπεία και την
αγωγή με χάπια, αλλά πολύ συχνά τηλεφωνεί στον γιατρό με την αγωνία
ή τον πανικό του πισωγυρίσματος. «Οταν σας ακούω στο τηλέφωνο
αισθάνομαι καλύτερα» του λέει. Και δεν σταματάει τα τηλεφωνήματα.
«Εδώ μιλάμε για φαινόμενα placebo» μου είπε ο κύριος Τζαβάρας.
«Εχουμε δηλαδή αποτέλεσμα χωρίς την εφαρμογή πραγματικής θεραπείας.
Αυτό θα μπορούσε να είναι και θετικό. Ωστόσο παραμένει πάντα
επικίνδυνο για τους εύπιστους ανθρώπους, οι οποίοι μπορεί να πέσουν
θύματα εκμετάλλευσης».
Γυναίκες… Ή είναι τσαούσες ή ευεπίφορες στην εξάρτηση.
Πάντως είναι σίγουρα πιο ευάλωτες από τους άντρες όταν μιλάμε για
πανικό, φοβίες, άγχος υποβάθμισης στη δουλειά· μπορούν να χαθούν
ευκολότερα στην «Κοιλάδα με τις κούκλες». Και η κατάθλιψη έρχεται
με την απώλεια ενδιαφέροντος για δράση, με διατροφικές διαταραχές,
με αϋπνίες ή υπνηλίες, με συνεχές αίσθημα κούρασης, με μαύρες ιδέες
και αδυναμία συγκέντρωσης. Πολλές γυναίκες χύνονται λοιπόν στον
καναπέ με το τηλεκοντρόλ στο χέρι (όπως κάνει η φίλη μου, η
ζωγράφος Διοχάντη), καταπίνουν το χαπάκι τους και πέφτουν στη λήθη.
Βλέπουν συνήθως τον γιατρό σαν εχθρό και τον εαυτό τους σαν
εξάρτημα ξένο προς το περιβάλλον. «Οι ασθενείς», λέει πάντως ο
κύριος Τζαβάρας, «πρέπει να ακολουθούν τις συμβουλές του γιατρού
αλλά και εναλλακτικές λύσεις, όπως τα σπορ, η γυμναστική, τα
ταξίδια, προκειμένου να καταπολεμήσουν την ασθένεια του σήμερα».
Αγάπη και προδέρμ θέλουν, σύμφωνα με τον κύριο Τζαβάρα, και
τα παιδιά που πάσχουν από κατάθλιψη – όχι απαραιτήτως χάπια, όπως
πιστεύεται στις ΗΠΑ. «Η κοινωνία μας έχει κουλτούρα πολυφαρμακίας,
αλλά γύρω από τη χρησιμότητα των φαρμάκων γίνονται πολλές
συζητήσεις», μου είπε ο γιατρός. «Τα χάπια δεν είναι πανάκεια και
οι γιατροί οφείλουν να κάνουν καλά τη δουλειά τους, με το να
δείχνουν τη σωστή κατεύθυνση. Σε μικρές κοινωνίες, στις οποίες
ακόμα τα μέλη τους συμπαραστέκονται το ένα στο άλλο, όταν κάποιος
ασθενεί, οι άλλοι φωνάζουν τον σαμάνο και συγκεντρώνονται γύρω από
τον άρρωστο προκειμένου να τον κάνουν να νιώσει ασφάλεια. Οι δικοί
μας σαμάνοι έχουν χαθεί και οφείλουμε να τους ξαναβρούμε. Με ή
χωρίς χάπι». Σίγουρα όμως με happy end. Κάποιου τύπου…
