Turkish delight
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΜΑΣ ΑΡΕΣΕΙ ΤΟΣΟ
ΠΟΛΥ ΣΤΑ ΤΟΥΡΚΙΚΑ ΣΙΡΙΑΛ; ΔΥΟ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΟΙ -ΕΝΑΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΚΑΙ ΜΙΑ
ΤΟΥΡΚΑΛΑ- ΒΑΖΟΥΝ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΣΕ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ…
Της Ολγας Μπατή
Ο Ονούρ δείχνει καστανόξανθος – «γενετικό αποτέλεσμα
πρόσμειξης Τούρκων με Βυζαντινούς της Πόλης», υποθέτει Ελληναρού
φίλη μου και φαν των τουρκικών σίριαλ. Είναι πολύ αρσενικό,
κατοικεί σε διαμέρισμα με μίνιμαλ δυτική διακόσμηση και ακούει
Ρίμσκι Κόρσακοφ όταν θέλει να πνίξει τον νταλκά του για τη
Σεχραζάτ. Οι παλιότεροι (έστω και αστοί) Νεότουρκοι θα άκουγαν κάτι
σε στυλ Ουμ Καλσούμ. Ομως το νέο, υπό σοφή επίβλεψη, ευρωπαϊκό
προφίλ της Τουρκίας δεν επιτρέπει τέτοιες τηλεοπτικές παρεκτροπές.
Ο Ονούρ στο σπίτι δεν φοράει παντόφλες.
Η Σεχραζάτ είναι ψηλή, λεπτή (εκτός πλατό κάνει πιλάτες),
εργασιομανής, επιτυχημένη αρχιτεκτόνων, γυναίκα με άποψη και νεύρο.
Προβάλλει το πρότυπο της χειραφετημένης Τουρκάλας δηλαδή, έως τη
στιγμή που προσφωνεί στο τηλέφωνο τον αγαπημένο της «εφέντιμ» και
τότε στο στόμα της αναβιώνει γλυκά όλη η Ανατολή. Η Σεχραζάτ καμιά
φορά φοράει παντόφλες-πουφ, σαν αυτές που θα διάλεγε μια σύγχρονη,
σκληρά εργαζόμενη Ευρωπαία για το cocooning. Η σχέση της με τον
Ονούρ δεν είναι σχέση υποταγής: προτού τα φτιάξουν, αμάρτησε ένα
βράδυ μαζί του ώστε να σώσει το άρρωστο παιδί της. Ο Ονούρ δεν
γνώριζε τότε ότι είχε να κάνει με μητέρα, πλήρωσε το ποσό που του
ζητήθηκε, ερωτεύτηκε τη γυναίκα και τώρα εκείνη δεν παύει να τον
παιδεύει, επειδή την αποφράδα νύχτα εκείνος τη μεταχειρίστηκε σαν
«κοινή». Το μετρητό το έλαβε η Σεχραζάτ, αλλά η νεοοθωμανική
κουλτούρα δεν αφήνει τη συνείδησή της ήσυχη.
Παράλληλα, Ελληνες και Ελληνίδες πίνουν τον Βόσπορο μπροστά
στην τηλεόραση, λιμπίζονται λαχμαντζούν, παστουρμάδες, μπουρέκια
και εθίζονται σε ονόματα όπως Κερέμ, Ναζρίν, Νιλουφέρ, Μπενού, Αλί
Κεμάλ, Λάμια, Εζρά, Γκουμούζ. Τα μπλογκ κάνουν λόγο για
συντονισμένο σχέδιο με στόχο την καλλιέργεια φιλοτουρκικής
συνείδησης στον Ελληνα θεατή, προκειμένου να αποβάλλει τις
αναστολές του σχετικά με τον νεοοθωμανισμό. Και μη νομίζετε ότι
όταν μιλάμε για τον Ελληνα θεατή αναφερόμαστε μόνο στις γιαγιάδες
και στις νοικοκυρές… Οπως πληροφορούμαι, κυρίες της υψηλής
κοινωνίας μας, γνωστές μπιζνεσγούμεν, ενίοτε και οι σύζυγοί τους
ταξιδεύουν πλέον παρέα με τουρκικά DVD, ώστε να μη χάνουν την επαφή
τους με τη σαπουνόπερα!
Διαφωτισμός, Κεμάλ και Κούρκουλος
«Το γεγονός ότι αυτές τις σειρές τις παρακολουθούν και
συμπατριώτες μας υψηλού μορφωτικού επιπέδου δεν σημαίνει τίποτα»,
μου είπε ο κύριος Γιάγκος Ανδρεάδης, καθηγητής κοινωνιολογίας στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Η μόρφωση και η πληροφόρηση δεν παράγουν
γνώση. Και οι μορφωμένοι άνθρωποι παρασύρονται από κάποιες εικόνες
του αστικού, κοσμοπολίτικου κόσμου της Τουρκίας. Αυτός ο κόσμος
είναι μια πολύ ειδική κοινωνική δομή, η οποία έχει τις ρίζες της
στον Διαφωτισμό. Ως κίνημα εμφανίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, με
κέντρα τα σεράγια, την Υψηλή Πύλη και το Πατριαρχείο. Σαν
παράδειγμα “προοδευτισμού” της εποχής έχουμε την περίπτωση της
Βαλιντέ σουλτάνας – πρόκειται για τη μητέρα του σουλτάνου Μαχμούτ
Β’, η οποία ήταν αδελφή της Ιωσηφίνας (του Ναπολέοντα), βοήθησε την
Μπουμπουλίνα και επενέβη θετικά υπέρ των γυναικών στο χαρέμι της
Τρίπολης. Πολύ αργότερα, τον 20ό αιώνα, με το κίνημα των Νεοτούρκων
του Κεμάλ, γίνονται έντονες προσπάθειες αστικοποίησης που στο
πέρασμα των χρόνων φουντώνουν, εξαφανίζονται και επανεμφανίζονται
με σύγχρονη μορφή. Κάτω λοιπόν απ’ αυτές τις ιστορικές παραμέτρους,
αλλά και λόγω της ανάγκης του τουρκικού κοινού να ακολουθήσει
κάποιο σύγχρονο μοντέλο, δημιουργείται αυτό το περίεργο τηλεοπτικό
φαινόμενο. Με μεγάλη επιφύλαξη θα έλεγα ότι η πλειονότητα αυτών των
σίριαλ έχει κάτι από τη γεύση των ελληνικών ταινιών της δεκαετίας
του ’60 μαζί με μια σάλτσα ιδιόμορφου εκσυγχρονισμού, ο οποίος δεν
συνεπάγεται απαραίτητα εξευρωπαϊσμό. Και εδώ, σ’ αυτό το σημείο,
είναι που οι Ελληνες ξαναβρίσκουν στην οθόνη ένα ρομαντικό λαϊκό
στοιχείο – το οποίο άλλοτε θυμίζει Ελλάδα, άλλοτε όχι». Αρα ο
Ονούρ, συμπληρώνω εγώ, μπορεί να είναι ένας ντεμέκ Κούρκουλος. Τον
αληθινό τον χάσαμε από τα κανάλια μας, αλλά τώρα μας προσφέρουν ένα
υποκατάστατό του οι γείτονες!
Πώς να κάνετε σεξ ντυμένη…
Η φίλη μου η Νιλουφέρ Γκέλε, καθηγήτρια κοινωνιολογίας στο
πανεπιστήμιο Bogazici της Κωνσταντινούπολης, είναι μια σύγχρονη
Τουρκάλα που δεν αρνείται τη μουσουλμανική ταυτότητά της. Είναι
χρόνια παντρεμένη με τον Σαβάς. Κάθε πρωί ο σύζυγός της της αφήνει
ένα κόκκινο τριαντάφυλλο πάνω στο μαξιλάρι. Εκείνη τον επιβραβεύει
με πολλές απουσίες στο εξωτερικό αλλά και με ουσιαστική παρουσία σε
μια κοινή ζωή που δεν παραπέμπει καθόλου σε τουρκικό ζευγάρι.
«Στους Τούρκους αρέσουν πολύ οι Ελληνίδες», μου είπε κάποτε
γελώντας η Νιλουφέρ. «Πρόκειται για ένα κοινωνικοψυχολογικό
σύνδρομο που έχει τη βάση του στις ιδιόμορφες σχέσεις ανάμεσα στους
δύο λαούς». Τότε μου έκανε εντύπωση το γεγονός ότι ο Σαβάς ερχόταν
στην Αθήνα και πήγαινε στα μπουζούκια για να δει από κοντά την
Αντζελα Δημητρίου και την Ελλη Κοκκίνου. Τώρα μάλλον αντιλαμβάνομαι
γιατί οι Ελληνίδες παθιάζονται με τους ήρωες των τουρκικών σίριαλ.
Στο ερωτιάρικο ύφος τους μπορεί να ψάχνουν για μια χαμένη
αυτοπεποίθηση αλλά και για ό,τι ήταν κάποτε οι Ελληνες εραστές.
Σ’ αυτά τα σίριαλ υπάρχουν φυσικά και οι άλλες: οι ωραίες του
Μποντρούμ και των Πριγκιποννήσων. Αυτές που ζουν μέσα στα
εντυπωσιακά σπίτια τους μια δυτικότροπη καθημερινότητα, στην οποία
δεσπόζουν όμως τα πατριαρχικά χαρακτηριστικά. Η Γκουμούζ (σημαίνει
Ασημένια) στο ομώνυμο σίριαλ είναι μία εργαζόμενη κοπέλα, η οποία
πηγαίνει στην Πόλη για να παντρευτεί τον πλούσιο νεαρό
επιχειρηματία καθ’ υπόδειξιν του παππού του. Ο γέρων καθορίζει
λοιπόν εδώ τις τύχες των πάντων. Μιλάμε δηλαδή για έναν ανατολίτικο
τρόπο ζωής με παρηγορίες τα πρωινά γεύματα δυτικού τύπου (ή brunch
αλά τούρκα), τα νυφικά Dior, τα συνολάκια Margiela, McQueen, Armani
για τις νέες και τα πιο συντηρητικά -Τούρκων σχεδιαστών- για τις
μεγαλύτερες. Ομως και οι φόρμες τύπου Juicy έχουν την τιμητική τους
και συχνά παίρνουν τη θέση του νυχτικού στην ερωτική κλίνη. Εκεί
απαγορεύονται πάντως οι γυμνές σκηνές και τα παθιασμένα φιλιά. Οι
ερωτικές σκηνές στα τουρκικά σίριαλ περιορίζονται σε ειδικά
μελετημένες χειρονομίες και σε υπαινιγμούς κάτω από τα μεταξωτά
παπλώματα. Ολα τ’ άλλα τα φαντάζεσαι…
Νέος όρος: Ισλαμικός φεμινισμός
Πάντως, για να πούμε την αλήθεια, σ’ αυτά τα σίριαλ ένα
κάποιο γυναικείο πρότυπο προβάλλεται κατά κόρον. Η γυναίκα
παρουσιάζεται σαν πλάσμα χειραφετημένο και μαζί έτοιμο να υποκύψει
στις απαιτήσεις της οικογένειας και των κανόνων που επιβάλλει μια
κοινωνία με συνοχή και συντηρητισμό. «Η θέση της γυναίκας στην
Τουρκία σήμερα είναι πολύ ιδιαίτερη», λέει η φίλη μου η Νιλουφέρ.
«Από τη μία, υπάρχουν οι αντιλήψεις των λαϊκών, οι οποίοι τη θέλουν
κοντά στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Από την άλλη, σύμφωνα με τους
ισλαμιστές, η γυναίκα δεν πρέπει να αποποιείται την παράδοση. Σ’
αυτό ακριβώς το σημείο παρατηρείται, ας μου επιτραπεί ο όρος, ένα
είδος “ισλαμικού φεμινισμού”: η Τουρκάλα προσπαθεί μέσα από τη
θρησκεία να αυτοπροσδιοριστεί και να υπάρξει ως αυτόνομη
προσωπικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι το 2001 το ισλαμικό κόμμα ήταν
το πρώτο που υποστήριξε τις μεταρρυθμίσεις του αστικού κώδικα σε
ζητήματα που αφορούσαν τα δικαιώματα των γυναικών. Ωστόσο, παρότι
οι νόμοι αλλάζουν, η πραγματικότητα μιλά ακόμα τη γλώσσα των…
γερόντων».
Η Μπενού, μια άλλη τηλεοπτική ηρωίδα εκ Τουρκίας, νιώθει
δυστυχισμένη επειδή ο άντρας της την παραμελεί. Ακουμπά στα κάγκελα
της βεράντας και αγναντεύει τον Βόσπορο. Τότε την παίρνει στο
κινητό η μητέρα της -και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου!-
για να την παρηγορήσει. Η Μπενού, η Σεχραζάτ, η Γκουμούζ είναι
μοντέρνες, μορφωμένες, χρησιμοποιούν συνεχώς τη λέξη «super»,
αγνοούν ότι πάμπολλες Τουρκάλες είναι αναλφάβητες. Εμείς, μελό και
αφελείς, ίσως και συναισθηματικά στερημένοι, παρατηρούμε την
Τουρκία να παρελαύνει στην οθόνη μας, παίρνουμε συνεντεύξεις από
τον Ονούρ και προγραμματίζουμε το επόμενο ταξίδι μας στην ωραία
Ιστανμπούλ… Λουκούμ!
