«Γιατί τα μωρά γεννιούνται νέα; Το πιο φυσικό φαινόμενο στον κόσμο είναι στην πραγματικότητα δύσκολα ερμηνεύσιμο – τουλάχιστον σε κυτταρικό επίπεδο», ξεκινούν οι New York Times σε μία επιστημονική καταβύθιση στα μυστικά μακροζωίας και τη ρηξικέλευθη εξέλιξη της έρευνας για την ανθρώπινη αναζωογόνηση που ίσως κάποτε, όχι πολύ μακριά από το σήμερα, αλλάξει την ανθρωπότητα.
Οπως σημειώνεται στο δημοσίευμα, είναι παράδοξο πως το ζυγωτό, παρότι μερικών μηνών, δημιουργείται από γεννήτορες μιας ηλικίας και άρα κληρονομεί τους ηλικιακούς δείκτες τους.
«Ωστόσο, στη συνέχεια αρχίζει μια μυστηριώδης μεταμόρφωση: Τα κύτταρα του ζυγωτού αρχίζουν να αντιστρέφουν αυτή τη γήρανση, αποτινάζοντας την ηλικία που οι γονείς συσσώρευσαν στο DNA τους. Μετά από δύο εβδομάδες, τα κύτταρα του εμβρύου επιστρέφουν σε ένα είδος “σημείου μηδέν” της νεότητας. Και μόνο τότε είναι τόσο νέα, όσο δε θα είναι ποτέ άλλοτε».
Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν πλέον ότι η εξειδίκευση στην κυτταρική αναζωογόνηση μπορεί να είναι το κλειδί για να αλλάξουμε τον τρόπο και τη διάρκεια ζωής μας. Κάποιοι ελπίζουν ότι τελικά θα καταφέρουν να αξιοποιήσουν αυτή τη διαδικασία για τη θεραπεία εκατοντάδων ασθενειών, την παράταση της ζωής κατά δεκαετίες ή ακόμη και την αποτροπή της ίδιας της γήρανσης.
Τα τελευταία 20 χρόνια, έχουν μάθει πώς να προκαλούν αναζωογόνηση στο εργαστήριο, επιτυγχάνοντας μια σειρά από σημαντικές ανακαλύψεις που «έχουν κάνει αυτό το μέλλον να φαίνεται δελεαστικά κοντά», σχολιάζουν οι ΝΥΤ.
Οι επιστήμονες έχουν εξάγει δερματικά κύτταρα από 90χρονους και τα έχουν επαναφέρει στη νεότητα σε ένα τρυβλίο Petri. Εχουν αναζωογονήσει άρρωστα ποντίκια, μετατρέποντας τη γκρίζα τρίχα τους σε μαύρη και ενισχύοντας τους μυς τους. Εχουν αφαιρέσει νεφρά σε αρουραίους με ανεπάρκεια, τα έχουν αναζωογονήσει σε εργαστήριο και τα έχουν μοσχεύσει ξανά με επιτυχία. Πλέον, προχωρούν σε χοίρους. Τον Μάρτιο, ξεκίνησαν οι πρώτες δοκιμές ασφάλειας για τη θεραπεία αναζωογόνησης σε ανθρώπους, με μια προσπάθεια να αναστραφεί η ασθένεια στα μάτια και να θεραπευτεί το γλαύκωμα.
Η επαναφορά της νεότητας αποτελεί μία από τις νεότερες και πιο ελπιδοφόρες εξελίξεις στην έρευνα για τη μακροζωία, ένα πεδίο που ξεκίνησε ουσιαστικά το 1993, όταν μια επιστήμονας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο απέδειξε ότι μπορούσε να διπλασιάσει τη διάρκεια ζωής ενός σκουληκιού απλώς τροποποιώντας ένα μόνο γονίδιο.
Εκτοτε, η έρευνα που επικεντρώνεται στην αναστροφή της γήρανσης έχει εκτοξευθεί, ενώ παράλληλα διαστημική είναι η ανάπτυξη της βιομηχανία νεότητας και μακροζωίας. Πεπτίδια, συμπληρώματα διατροφής, θεραπείες με λέιζερ, ηλεκτρικές στολές, σκόνες κολλαγόνου, κρυοθεραπείες, μεταγγίσεις αίματος και άλλα προϊόντα, εγκεκριμένα και -δυστυχώς- μη, υπόσχονται την επιβράδυνση της γήρανσης, σε μία παγκόσμια βιομηχανία αξίας 20 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.
Η Altos και το «Μανχάταν Πρότζεκτ» της μακροζωίας
Οι πιο έντονες ενστάσεις δεν αφορούν το αν η γήρανση των κυττάρων μπορεί να αναστραφεί, αλλά μέχρι πού μπορεί να φτάσει η Επιστήμη. Θα λειτουργήσει στους ανθρώπους; Η εφαρμογή της θα περιοριστεί σε στοχευμένες παρεμβάσεις που θεραπεύουν συγκεκριμένες ασθένειες; Ή θα μπορούσε ποτέ να γίνει αρκούντως σφαλής ώστε να επιτρέψει την αναζωογόνηση ολόκληρου του σώματος — για να βοηθήσει τους ανθρώπους να φαίνονται και να αισθάνονται νεότεροι, ή για να φρενάρει την ίδια τη γήρανσή τους;
Ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα ίσως είναι σε θέση να απαντήσει εν ευθέτω χρόνω η Altos Labs, μια… μυστικοπαθής εταιρεία βιοτεχνολογίας που, σύμφωνα με πληροφορίες, υποστηρίζεται από τον Τζεφ Μπέζος και τον επενδυτή Γιούρι Μίλντερ. Με επένδυση ύψους 3 δισεκατομμυρίων δολαρίων κατά την ίδρυσή της το 2022, η Altos θεωρείται ως η μεγαλύτερη μεμονωμένη εκκίνηση νεοφυούς επιχείρησης στον τομέα της βιοτεχνολογίας. Ενα επίδοξο «Μανχάταν Πρότζεκτ» (σ.σ.: το απόρρητο παραγωγής πυρηνικών όπλων στα τέλη του Β’ΠΠ) στον τομέα της επιστήμης και της μακροζωίας, η Altos είναι υπεύθυνη για μία από τις μεγαλύτερες μετακινήσεις ακαδημαϊκών προς τη βιομηχανία τα τελευταία χρόνια, προσελκύοντας κορυφαία ονόματα στον τομέα με μισθούς εκατομμυρίων δολαρίων και την υπόσχεση σχεδόν απεριόριστης χρηματοδότησης. Μεταξύ των ανταγωνιστών της, η Altos έχει αποκτήσει τη φήμη ενός «μαύρου κουτιού»: «Δεν μοιράζονται αυτό που κάνουν», λέει στους ΝΥΤ ένας ερευνητής. Οι επιστήμονές της σπανίως δημοσιεύουν άρθρα και δεν μιλούν στους δημοσιογράφους για τη δουλειά τους — τουλάχιστον όχι μέχρι τον περασμένο Μάρτιο, οπότε και προσκάλεσαν τη Σούζαν Ντόμινους της αμερικανικής εφημερίδας στις εγκασταστάσεις τους.
Ο «εγκέφαλος» της Altos και το magnum opus του
Αν και η κύρια έδρα της Altos βρίσκεται στο Ρέντγουντ Σίτι της Καλιφόρνιας, το μεγάλο μέρος της έρευνας της στον τομέα της αναζωογόνησης διεξάγεται στο Σαν Ντιέγκο, υπό τη διεύθυνση του Χουάν Κάρλος Ιζπιζούα Μπελμόντε. Ο Μπελμόντε πυροδότησε το 2019 μεταξύ των συναδέλφων του μία δημόσια συζήτηση ηθικού περιεχομένου, όταν σε συνεργασία με επιστήμονες στην Κίνα δημιούργησαν την πρώτη «χίμαιρα» χοίρου ανθρώπου. Το 2025, σε ένα συνέδριο στη Βοστώνη, συνέρρευσαν τόσοι επιστήμονες για να ακούσουν την εισήγησή του Ιζπίζουα Μπελμόντε που χρειάστηκε αστυνομική παρέμβαση για τη διαχείριση του συνωστισμού.
Ο Ιζπίζουα Μπελμόντε δημοσίευσε το σημαντικότερο έργο του το 2016, καταπλήσσοντας την επιστημονική κοινότητα με την ανακάλυψη ενός τρόπου για αναζωογόνηση ποντικιών με γενετικές παθήσεις που παρέτεινε τη ζωή τους κατά 30%.
Ο ίδιος ανακάλυψε πώς να χειριστεί με ακρίβεια την επιγενετική των ποντικών — τον όρο που περιγράφει τα μικροσκοπικά συμπλέγματα μορίων που φέρει το DNA μας και λειτουργεί σαν «διακόπτης» που ενεργοποιεί ή απενεργοποιεί γονίδια.
Αν και το DNA μας παραμένει σταθερό και αναλλοίωτο, τα επιγενετικά αυτά μόρια αλλάζουν ανάλογα με την έκθεσή μας στον κόσμο και τις συνθήκες του — στον ήλιο, την διατροφή, το άγχος, ακόμη και τη μοναξιά. Με την πάροδο του χρόνου, μερικά από αυτά αρχίζουν να προσκολλώνται εκεί που δεν πρέπει, ενώ άλλα χάνουν τη στενή τους σύνδεση με το DNA, καθιστώντας πιο δύσκολο για τα κύτταρά μας να διαβάσουν τις οδηγίες τους. Οταν συμβαίνει αυτό, σύμφωνα με μια θεωρία, επέρχεται η γήρανση και η επιδείνωση της υγείας μας.
Οι παράγονες Γιαμανάκα και η έρευνα – «βάση»
Για την επαναστατική ανακάλυψή του στα ποντίκια, ο Ιζπίζουα Μπελμόντε βασίστηκε σε παλαιότερη έρευνα που είχε εντοπίσει έναν τρόπο να επαναφέρει αυτούς τους επιγενετικούς δείκτες. Το 2006, ένας επιστήμονας από την Ιαπωνία, ο Σινία Γιαμανάκα, εντόπισε τέσσερα ασυνήθιστα γονίδια που δραστηριοποιούνται κατά την πρώιμη εμβρυϊκή ανάπτυξη. Τα εισήγαγε σε δερματικά κύτταρα ηλικιωμένων ποντικιών σε τρυβλίο Petri και παρακολούθησε καρτερικά. Σε διάστημα δύο εβδομάδων, τα δερματικά κύτταρα μετασχηματίστηκαν, μετατρεπόμενα σε κάτι ανάλογο των εμβρυϊκών βλαστοκυττάρων – «ήταν σαν να ταξίδευαν πίσω στο χρόνο προς την παιδική τους ηλικία», σχολιάζουν οι ΝΥΤ.
Η ανακάλυψη της δράσης αυτών των τεσσάρων γονιδίων, που σήμερα είναι γνωστά ως παράγοντες Yamanaka, βραβεύτηκε με το Νόμπελ το 2012, αλλά τότε ουδείς φανταζόταν πως θα αποδεικνύονταν καθοριστικά στην έρευνα για τη μακροζωία.
Η πρώτη απόπειρα θεραπείας ποντικών με τους παράγοντες Yamanaka κατέληξε σε βιολογικό όλεθρο. Σε ένα πείραμα που πραγματοποιήθηκε το 2012 σε ένα κέντρο έρευνας για τον καρκίνο στην Ισπανία, τα όργανα των ποντικών υπέστησαν βλάβη καθώς τα κύτταρά τους άρχισαν να διαιρούνται ανεξέλεγκτα και να σχηματίζουν τερατώματα — όγκους αποτελούμενους από κομμάτια ιστών όπως τρίχες, δόντια και δέρμα. «Για μένα, οι παράγοντες Yamanaka δεν είναι ρεαλιστικοί για χρήση σε κλινική», δήλωσε ένας από τους κύριους συγγραφείς της μελέτης αυτής στο MIT Technology Review το 2021· οι κίνδυνοι καρκίνου ήταν υπερβολικά υψηλοί.
Ο Ιζπίζουα Μπελμόντε διαφώνησε. Είχε περάσει 30 χρόνια στο Ινστιτούτο Salk για τις Βιολογικές Μελέτες, έναν αναγνωρισμένο μη κερδοσκοπικό ερευνητικό οργανισμό στο Σαν Ντιέγκο, μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται οι ιστοί και τα όργανα κατά την ανάπτυξη του εμβρύου. Τώρα αναρωτιόταν αν η ερευνητική του ομάδα θα μπορούσε να βρει έναν τρόπο να ρυθμίσει με ακρίβεια τη διαδικασία αναζωογόνησης: να επαναφέρει εν μέρει την επιγενετική κατάσταση, έτσι ώστε τα κύτταρα να ανακτήσουν την νεανική τους ανθεκτικότητα χωρίς να χάσουν την ταυτότητά τους και την ικανότητά τους να λειτουργούν. Αντί να επαναφέρει το κύτταρο στην παιδική ηλικία, μεταφορικά μιλώντας πάντα, ίσως θα μπορούσε να το επαναφέρει στην ένδοξη… εφηβεία του.
Οπως οι θεραπείες κατά του καρκίνου δίνουν στους ασθενείς χρόνο να αναρρώσουν από την τοξικότητα της χημειοθεραπείας, έτσι και η προσέγγιση του Ιζπίζουα Μπελμόντε περιελάμβανε την κατά διαστήματα έκθεση των ποντικών στους παράγοντες Yamanaka, με κύκλους δύο ημερών ενεργοποίησης και πέντε ημερών απενεργοποίησης. Στο τέλος της θεραπείας, τα ποντίκια έδειχναν τόσο ριζικά διαφορετικά που ορισμένοι τεχνικοί του εργαστηρίου πίστεψαν πως είχαν αντικατασταθεί με άλλα, υγιή. Από ασθενικά έγιναν ενεργητικά, το τρίχωμά τους πύκνωσε και σκούρυνε, η καρδιά τους είχε γίνει πιο δυνατή. «Η μελέτη μας δείχνει ότι η γήρανση μπορεί να μην προχωράει απαραίτητα προς μία μόνο κατεύθυνση», δήλωσε στους δημοσιογράφους μετά τη δημοσίευση της εργασίας του στο περιοδικό Cell το 2016. «Έχει πλαστικότητα και, με προσεκτική ρύθμιση, η γήρανση μπορεί να αντιστραφεί».
Η συγκεκριμένη μελέτη, που σήμερα θεωρείται μία από τις σημαντικότερες της δεκαετίας, είχε αρχικά απορριφθεί από πολλά επιστημονικά περιοδικά. «Η ένσταση δεν έγκειτο στο ήταν η μελέτη ήταν εσφαλμένη, αλλά στο ότι δεν μπορούσε να είναι αληθινή», λέει ο Ιζπίζουα Μπελμόντε, κατανοώντας τη γενικότερη δυσπιστία. Αλλωστε, και ο ίδιος ένιωσε έντονη επιφυλακτικότητα, όταν συνειδητοποίησε για πρώτη φορά ότι τα ποντίκια είχαν κερδίσει είκοσι χρόνια ζωής – σε ανθρώπινους όρους. Δεν απέφυγε τότε τη μοιραία σύγκριση για το πώς θα ένιωσαν οι μηχανικοί της NASA μετά την εκτόξευση του πρώτου πυραύλου στο διάστημα. «Ετσι προχωράει συχνά η επιστήμη», είπε. «Αυτό που αρχικά φαίνεται ασύλληπτο μπορεί, με αρκετές τεκμηριώσεις, να προβάλει αργότερα ως σχεδόν αυτονόητο».
