Η τηλεόραση παίζει δυνατά στο σαλόνι. Στο δελτίο ειδήσεων, μία έκρηξη προβάλλεται ξανά και ξανά. Στο πάτωμα το παιδί διακόπτει το παιχνίδι και στρέφει το βλέμμα του στην οθόνη. Ξαφνικά, ο γονιός βρίσκεται αντιμέτωπος όχι μόνο με τις σκληρές εικόνες της επικαιρότητας, αλλά και με το πώς η παγκόσμια αγωνία αποτυπώνεται στα λόγια του παιδιού του. «Μαμά, θα γίνει πόλεμος εδώ;».
«Στην προνηπιακή και τη νηπιακή ηλικία, η έννοια του πολέμου δεν μπορεί να μεταβολιστεί ψυχικά. Ενα παιδί τεσσάρων ή πέντε ετών δεν έχει τις προσλαμβάνουσες για να κατανοήσει την έννοια του πολέμου, μπορεί απλώς να καταλάβει ότι “οι άνθρωποι τσακώνονται”», λέει στην «Κ» η κλινική ψυχολόγος-ψυχαναλύτρια Λίλα Μακρογιάννη, προσθέτοντας πως σε αυτές τις ηλικίες δεν έχει ιδιαίτερο νόημα να ανοίγει κανείς μια τέτοια συζήτηση.
«Θα πρέπει να αποφεύγονται τέτοιες έννοιες και -ακόμη περισσότερο- η επαφή με τις εικόνες. Ακόμη κι ένα παιδί πρώτης ή δευτέρας δημοτικού δεν έχει λόγο να παρακολουθεί δελτία ειδήσεων. Δεν αφήνουμε την τηλεόραση ανοιχτή να παίζει. Δεν επιτρέπουμε την υπερέκθεση».
«Κι αν αυτό συμβεί σε εμένα;»
Στην παιδική ηλικία, το ερώτημα δεν είναι αν τα παιδιά θα ακούσουν για έναν πόλεμο, αλλά πώς. Να ανοίξουμε εμείς τη συζήτηση ή να περιμένουμε; Να πούμε όλη την αλήθεια ή να τα προστατεύσουμε;
«Δεν μπορούμε να αποφύγουμε το γεγονός ότι ο πόλεμος είναι μια πραγματικότητα. Στις ηλικίες του δημοτικού, μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά, γνωρίζοντας ωστόσο ότι χρειάζεται ένα προσαρμοσμένο λεξιλόγιο. Μπορούμε να πούμε “γίνεται πόλεμος” ή ακόμη και “έγιναν βομβαρδισμοί”. Δεν μπορούμε, όμως, να χρησιμοποιούμε λέξεις και φράσεις όπως “κατακρεούργησαν”, “διέλυσαν” ή “σκότωσαν παιδάκια”. Αυτές δεν μπορούν να απορροφηθούν ούτε από τους μεγάλους, πόσω μάλλον από τα παιδιά», σημειώνει η κ. Μακρογιάννη.
Η ψυχολόγος παιδιών κι εφήβων Γεωργία Μπεκιάρη τονίζει κι εκείνη ότι θα πρέπει να προστατεύουμε τα παιδιά από τις σκληρές λεπτομέρειες του πολέμου.
«Το να ακούν για άλλα παιδιά που έχασαν τους γονείς τους μπορεί να δημιουργήσει ένα δευτερογενές τραύμα ακόμη και στις εφηβικές ηλικίες. Υπάρχει ο κίνδυνος να αυξηθούν οι φοβίες τους, διότι είναι λογικό να σκεφτούν “κι αν αυτό συμβεί σε εμένα;”. Εάν υπάρχει μία κλίμακα φόβου από το ένα έως το δέκα, εκείνα βρίσκονται στην ανώτερη κλίμακα. Ακριβώς επειδή δεν έχουν το κατάλληλο υπόβαθρο και τις γνώσεις για να επεξεργαστούν τις πληροφορίες».
«Δεν ξεκινάμε με διάλεξη. Ξεκινάμε ρωτώντας: “Τι έχεις ακούσει; Τι σε ανησυχεί;”».
Η ίδια στρέφει την προσοχή στον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να ξεκινήσει μια συζήτηση. «Πολλές φορές τα παιδιά έχουν εκτεθεί σε αποσπασματικές πληροφορίες είτε από το σχολείο είτε από φίλους. Δεν ξεκινάμε με διάλεξη. Ξεκινάμε ρωτώντας: “Τι έχεις ακούσει; Τι σε ανησυχεί;”», επισημαίνει. «Αλλο να φοβούνται ότι θα έρθει πόλεμος στη γειτονιά τους και άλλο να έχουν απλώς απορία για το τι σημαίνει η λέξη».
Το πιο δύσκολο -ίσως- ερώτημα είναι και το πιο άμεσο: «Θα γίνει πόλεμος εδώ;». Οι ειδικοί συμφωνούν ότι η απάντηση δεν χωράει μεγάλες αναλύσεις, αλλά καθαρές, σύντομες φράσεις που «πατούν» στο παρόν.
«Δεν θέλουμε να υπεκφεύγουμε. Μπορούμε όμως να τονίσουμε ότι εδώ είμαστε ασφαλείς και να εστιάσουμε στο ότι υπάρχουν άνθρωποι που εργάζονται για να λυθούν τα προβλήματα και να σταματήσει ο πόλεμος. Να μιλήσουμε για τους γιατρούς που πηγαίνουν στις εμπόλεμες ζώνες και βοηθούν ή στους παγκόσμιους οργανισμούς που μεσολαβούν για την ειρήνη», αναφέρει η κ. Μπεκιάρη.
Στην εφηβεία
Οσο τα παιδιά μεγαλώνουν τόσο αλλάζει και το βάθος της συζήτησης. Στα πρώτα χρόνια της εφηβείας, η ανάγκη να κατανοήσουν τι πραγματικά συμβαίνει είναι μεγαλύτερη.
«Σε αυτές τις ηλικίες, μπορούμε να εξηγήσουμε τι είναι πόλεμος, ποιες δυνάμεις εμπλέκονται και γιατί ξέσπασε», σημειώνει η κ. Μακρογιάννη. «Να πούμε στο παιδί ότι “αυτές οι βόμβες, είτε πέφτουν από τη μία πλευρά είτε από την άλλη, σκοτώνουν ανθρώπους”. Να δείξουμε δηλαδή την ανθρώπινη διάσταση».
Και οι δύο ειδικοί επισημαίνουν, ωστόσο, ότι η συζήτηση δεν επιτρέπει πολιτική ανάλυση. Πόσω μάλλον «ζητωκραυγές» ή «ακραίες τοποθετήσεις».
«Δυστυχώς, ακόμη και οι όροι του πολέμου έχουν “ποδοσφαιροποιηθεί”», παρατηρεί η κ. Μακρογιάννη. «Η λογική του “είμαστε με αυτούς” και “δεν είμαστε με τους άλλους” ή “θα τους πατήσουμε κάτω, θα τους λιώσουμε”, δεν βοηθούν ένα παιδί να κατανοήσει. Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί βλέπουμε συμπεριφορές εκφοβισμού στο σχολικό περιβάλλον». Οπως τονίζει, τα παιδιά μιμούνται τη στάση των ενηλίκων.
«Αν ο γονιός διατηρεί ήρεμη στάση και δείξει ότι αυτό που συμβαίνει πρέπει να σταματήσει, το παιδί θα καταλάβει. Εάν μιλάει ακραία, τότε κι αυτό θα συμπεριφερθεί ανάλογα».
Σημάδια
Ποια είναι όμως τα σημάδια που δείχνουν ότι ένα παιδί έχει επηρεαστεί βαθύτερα από τις ειδήσεις του πολέμου;
«Οταν έρχεται και θέτει ξανά και ξανά την ίδια ερώτηση, τότε ο γονιός θα πρέπει να θορυβηθεί», απαντά η κ. Μακρογιάννη, σημειώνοντας ότι τα νυχτερινά ξυπνήματα μπορούν επίσης να συνδεθούν με την έκθεση σε εικόνες πολεμικής βίας στην οθόνη.
Η κ. Μπεκιάρη προσθέτει ότι στις μικρότερες ηλικίες, η ανησυχία συχνά εκφράζεται μέσα από το παιχνίδι ή τις ζωγραφιές: επαναλαμβανόμενα θέματα πολέμου, εκρήξεις, καταστροφές.
«Στα μεγαλύτερα παιδιά θα το δούμε μέσα από έντονες συζητήσεις ή τα ενδιαφέροντά τους. Εάν, για παράδειγμα, ένα παιδί καθίσει μπροστά στην τηλεόραση και κολλήσει σε μια είδηση για τον πόλεμο, τότε ανοίγουμε μια κουβέντα μαζί του για να καταλάβουμε τι το απασχολεί», εξηγεί η κ. Μπεκιάρη, σημειώνοντας πως καθοριστικό ρόλο παίζει και η εικόνα που αντανακλούν οι ίδιοι οι γονείς μέσα στο σπίτι.
Εάν ένα παιδί καθίσει μπροστά στην τηλεόραση και κολλήσει σε μια είδηση για τον πόλεμο, τότε ανοίγουμε μια κουβέντα μαζί του για να καταλάβουμε τι το απασχολεί.
«Εάν φυσάω-ξεφυσάω μπροστά τις ειδήσεις ή με ακούν τα παιδιά να συζητάω έντονα το θέμα με τους φίλους μου, τότε υπάρχει ο κίνδυνος να με μιμηθούν. Πρέπει πρώτα από όλα να διαχειριστώ το δικό μου άγχος. Δεν αποφεύγουμε να εκφραστούμε με λόγια, αλλά προσέχουμε να μην αντιδράμε υπερβολικά».
Μέσα από τη δύσκολη συζήτηση για τον πόλεμο, οι ειδικοί συγκλίνουν σε κάτι ουσιαστικό: ο διάλογος μπορεί να γίνει μια ευκαιρία εμπιστοσύνης ανάμεσα σε παιδιά και γονείς.
«Μιλάμε ανοιχτά για ό,τι μας απασχολεί με όρους κατανοητούς. Δεν φοβόμαστε να συζητήσουμε ακόμη και τόσο δύσκολα θέματα όπως ο πόλεμος και ο θάνατος. Οταν μάλιστα καταδικάζουμε απερίφραστα τον πόλεμο, στέλνουμε κι ένα βαθύτερο μήνυμα στο παιδί, ότι ναι, είναι μία ανθρώπινη κατάσταση, αλλά δεν πρέπει ποτέ να οδηγούμαστε προς τα εκεί».
H κ. Μπεκιάρη επισημαίνει ότι η συζήτηση μπορεί να αποκτήσει και μια ακόμη διάσταση.
«Στην προεφηβεία και την εφηβεία μπορούμε σίγουρα να ενισχύσουμε την κριτική σκέψη και τις γνώσεις των παιδιών γύρω από την ιστορία του κόσμου και το πώς έχουν διαμορφωθεί οι σχέσεις των χωρών. Ωστόσο, αυτό που θέλουμε να τονίσουμε είναι η ειρήνη, η ανθρωπιά, η βοήθεια, η προσφορά. Το πώς μπορούμε κι εμείς να συμβάλουμε. Ακόμη και μια απλή πράξη -από μια δωρεά έως την προσφορά τροφίμων- μπορεί να μετατρέψει το αίσθημα της αδυναμίας σε συμμετοχή».
