Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), ως καταστροφικές δαπάνες υγείας (catastrophic health spending) ορίζονται οι ιδιωτικές πληρωμές (out-of-pocket expenditure) για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη (ιατρικές επισκέψεις, διαγνωστικές εξετάσεις, προμήθεια φαρμάκων), υπερβαίνουσες προκαθορισμένο ποσοστό (40%) της ικανότητας πληρωμής από το εισόδημα νοικοκυριού που απομένει κατόπιν αφαίρεσης δαπανών κάλυψης βασικών αναγκών διαβίωσης (διατροφή, στέγαση), με τα νοικοκυριά να υφίστανται «υγειονομική φτωχοποίηση», ξοδεύοντας αποταμιεύσεις, εκποιώντας περιουσιακά στοιχεία είτε δανειζόμενα ώστε να ανταπεξέλθουν.
Παρά τις διορθωτικές ενέργειες σχετικά με την υποχρηματοδότηση του υγειονομικού συστήματος (οι δημόσιες δαπάνες υγείας αυξήθηκαν από 9,2 δις€ το 2019 σε11,5 δις€ το 2023 αλλά ως ποσοστό ΑΕΠ υπολείπονται του ευρωπαϊκού μέσου όρου) και ενώ η πρόσβαση σε υγειονομικές υπηρεσίες βελτιώθηκε, καταγράφονται υψηλές ιδιωτικές δαπάνες (5,7 δισ. € το 2019 και 7,3 δισ. € το 2023) (ΕΛΣΤΑΤ, 2024) και ελλειμματική πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας από τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, με το 10% του πληθυσμού να αντιμετωπίζει καταστροφικές δαπάνες υγείας. Επίσης, το 2024 το 21,9% των πολιτών δεν έλαβε τη συστηθείσα ιατρική φροντίδα/εξέταση (νοσοκομειακή/εξωνοσοκομειακή περίθαλψη, φάρμακα) και το 2023 το 11,6% δήλωσε μη εξυπηρετούμενες ανάγκες υγείας (2,4% στην ΕΕ), λόγω οικονομικής αδυναμίας, μεγάλης διάρκειας αναμονής είτε απόστασης από υγειονομικούς παρόχους, με αποφυγή/αναβολή ιατρικών επισκέψεων, ιδίως την ακριβή οδοντιατρική περίθαλψη (το 11,5% αναφέρει μη εξυπηρετούμενες ανάγκες οδοντιατρικής περίθαλψης, 3,3% στην ΕΕ), με δυσμενείς συνέπειες για τη στοματική υγεία (ΙΟΒΕ, Ιούνιος 2026).
Πρόσθετα, έρευνα του ΠΟΥ κατέγραψε συγκέντρωση καταστροφικών δαπανών στην κατώτερη εισοδηματική κατηγορία (το φτωχότερο 20% του πληθυσμού). Προ κρίσης, το 1/4 των νοικοκυριών χαμηλοτέρων εισοδημάτων αντιμετώπιζε καταστροφικές δαπάνες υγείας, ενώ το 2023 το ποσοστό ανήλθε στο 32% (επίσης 30,4% με χρόνια νοσήματα στην κατώτατη εισοδηματική κατηγορία με 17,5% στην ανώτατη και 10% με κακή υγεία στην κατώτερη κατηγορία με 3,6% στην ανώτερη). Μεσούσης της οικονομικής κρίσης, οι ανεκπλήρωτες ανάγκες περίθαλψης αυξήθηκαν (λόγω περιστολής δημόσιων δαπανών υγείας, αυξημένης συμμετοχής δαπάνης αγοράς φαρμάκων και ιατρικής περίθαλψης) και παρά το γεγονός ότι η οικονομική κατάσταση βελτιώθηκε, οι ανεκπλήρωτες ανάγκες υγείας παρέμειναν για το 20% των φτωχότερων νοικοκυριών.
Επίσης, παρά το υψηλότερο (από τον μέσο όρο της ΕΕ) προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα, το σύστημα υγείας χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό εξάρτησης από ιδιωτικές πληρωμές (34,3% έναντι 14,8% του μέσου όρου της ΕΕ), χαμηλά ποσοστά δημόσιας χρηματοδότησης (5,8% ΑΕΠ, 7,2% μέσος όρος ΕΕ) και έντονο νοσοκομειοκεντρικό προσανατολισμό, τεκμηριώνοντας δομικά προβλήματα με ταυτόχρονη επιδείνωση συγκεκριμένων δεικτών υγείας π.χ. χειρότερο προσδόκιμο «υγιούς ζωής» μετά τα 65 έτη και αυξημένη συχνότητα χρονίων νοσημάτων -24,7% του πληθυσμού- λόγω δημογραφικών εξελίξεων (η γήρανση μετατοπίζει το βάρος της νοσηρότητας από τα λοιμώδη νοσήματα στα χρόνια).
Παράλληλα, οι κάτοικοι αγροτικών περιοχών εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά μη εξυπηρετούμενων αναγκών και χρονίων νοσημάτων, λόγω μεγαλύτερων αποστάσεων από υγειονομικούς παρόχους και μειωμένης διαθεσιμότητας υπηρεσιών υγείας. Τέλος, η χρηματοδότηση των δημόσιων νοσοκομείων καταγράφηκε 38% μικρότερη από τα προ κρίσης επίπεδα (η κατά 9,7% αύξηση των δημόσιων δαπανών υγείας συνοδεύτηκε από μείωση χρηματοδότησης δημόσιων νοσοκομείων κατά 2,6%), ενώ οι ανικανοποίητες ιατρικές ανάγκες αυξήθηκαν κατά 48,4% και οι καταστροφικές δαπάνες υγείας κατά 20% την ίδια περίοδο (Κέντρο Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, Πολιτική Υγείας και Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας).
Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι οι ανισότητες πρόσβασης-χρηματοδότησης υπηρεσιών υγείας εμφανίζουν έντονη εισοδηματική διαβάθμιση με τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα (συχνά και με χαμηλότερο εκπαιδευτικό υπόβαθρο) να εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά μη εξυπηρετούμενων αναγκών, χαμηλό υγειονομικό αλφαβητισμό και μειωμένη ικανότητα πλοήγησης στο υγειονομικό σύστημα. Η καταγεγραμμένη οικονομική βελτίωση (μείωση ανεργίας, αύξηση φορολογικών εσόδων, εκτίναξη επενδύσεων) σε αντίστιξη με την αύξηση των μη εξυπηρετούμενων ιατρικών αναγκών αποκαλύπτει διαρθρωτικές αδυναμίες του υγειονομικού συστήματος, καλούμενο να ανταποκριθεί και στις σύγχρονες προκλήσεις (γήρανση πληθυσμού, αυξημένη συχνότητα χρονίων νοσημάτων-αναγκών φροντίδας).
Η προκρινόμενη δέσμη μέτρων αντιμετώπισης των καταστροφικών δαπανών υγείας περιλαμβάνει την προτεραιοποίηση της υγείας κατά τη σύνταξη του κρατικού προϋπολογισμού, ενίσχυση της χρηματοδότησης του υγειονομικού συστήματος με έμφαση στην πρόληψη, πρωτοβάθμια περίθαλψη και αποτελεσματική λειτουργία του συστήματος ομοιογενών διαγνωστικών κατηγοριών (Diagnosis Related Groups-DRGs) για αποζημίωση νοσοκομειακών υπηρεσιών, ενθάρρυνση χρήσης ποιοτικών γενοσήμων (φθηνότερων από πρωτότυπα φάρμακα), παρακολούθηση οικογενειακών προϋπολογισμών και επιπτώσεων των οικονομικών μεταβολών στην υγεία του πληθυσμού, βελτίωση της γεωγραφικής ισότητας στην παροχή υπηρεσιών υγείας με αναδιάταξη της κατανομής του ιατρικού δυναμικού και εφαρμογή σύγχρονων προγραμμάτων κοινωνικής προστασίας για οικονομικά ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες.
Μέσω θεσμοθέτησης των ανωτέρω μέτρων αποκατάστασης της ισονομίας και αναβάθμισης του συστήματος υγείας, προάγοντας μια δικαιότερη κοινωνικοοικονομική πολιτική με αποδοτική χρήση των διαθέσιμων πόρων, οι υπηρεσίες υγείας μπορούν να καταστούν καθολικά προσβάσιμες, με επίτευξη του βέλτιστου επιπέδου υγείας σε μια χώρα που γερνάει ταχύτερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, διασφαλίζοντας παράλληλα την κοινωνική συνοχή και τη βιωσιμότητα του υγειονομικού συστήματος.
Ο Ισίδωρος Μέντης είναι Φαρμακοποιός (ΕΚΠΑ), MBA στη Διοίκηση Οικονομικών Μονάδων με εξειδίκευση στα Οικονομικά της Υγείας (ΕΚΠΑ), στέλεχος Διεύθυνσης Φαρμάκου Κεντρικής Υπηρεσίας ΕΟΠΥΥ (isidorosm@gmail.com)
