Ο Κ. Π. Καβάφης αποτυπώνει τη δοκιμασία της γήρανσης στο ποίημα Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Κομμαγηνή· 595 μ.Χ.: Το σώμα του ποιητικού ήρωα μοιάζει να έχει πληγωθεί από ένα «φρικτό μαχαίρι», ενώ η μόνη παρηγοριά και θεραπεία που αναζητά βρίσκεται στην «Τέχνη της ποιήσεως», η οποία λειτουργεί ως «αντίδοτο» απέναντι στη φθορά του χρόνου. Δεκαετίες αργότερα, ο δρ Έρικ Τόπολ, ένας από τους πλέον διακεκριμένους Αμερικανούς καρδιολόγους και πρωτοπόρους ερευνητές της μακροζωίας, επικεντρώνεται στην επέκταση της υγιούς διάρκειας ζωής (healthspan) μέσα από την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπιση των σημαντικότερων νοσημάτων που συνδέονται με την ηλικία, όπως τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο καρκίνος και οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις.
Ο δρ Τόπολ βρέθηκε στην Αθήνα, προσκεκλημένος του 2ου Evolve Lecture Series του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Με αφορμή την επίσκεψή του, μίλησε στο «Κ» για τις τελευταίες εξελίξεις στην επιστήμη της γήρανσης, τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης στην ιατρική, αλλά και για το πώς η πρόληψη και η εξατομικευμένη φροντίδα μπορούν να αλλάξουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε.
Πρόσφατα, στη συνάντηση μεταξύ του προέδρου Πούτιν και του Σι Τζινπίνγκ, συζητήθηκε η άποψη ότι «οι άνθρωποι θα μπορούσαν να επιτύχουν την αθανασία αντικαθιστώντας τα όργανά τους», στο πλαίσιο των πρωτοβουλιών του Κρεμλίνου για τη μακροζωία. Πόσο ρεαλιστική είναι η προοπτική της τεχνητής παράτασης της ανθρώπινης ζωής για τον γενικό πληθυσμό;
Είναι παράλογο και δεν πρόκειται να συμβεί. Δεν μπορείς να το πετύχεις απλώς με νέα όργανα, γιατί ολόκληρο το σώμα περνά μέσα από τη διαδικασία της γήρανσης. Μπορεί να επιτύχουμε κάποια βελτίωση στη διάρκεια της υγιούς ζωής, αλλά δεν πρόκειται να δούμε σημαντική αύξηση στη συνολική διάρκεια ζωής. Γι’ αυτό κατέληξα πρόσφατα στο συμπέρασμα ότι δεν πρόκειται να δούμε μεγάλη αύξηση στη μακροζωία.
Ένα από τα επαναλαμβανόμενα θέματα στην έρευνά σας είναι ότι πρέπει να εστιάζουμε λιγότερο στη διάρκεια ζωής (lifespan) και περισσότερο στη διάρκεια της υγιούς ζωής (healthspan). Γιατί η υγιής γήρανση είναι ένας πιο ουσιαστικός στόχος από το να ζούμε απλώς περισσότερο;
Ναι, μπορούμε να ζούμε περισσότερο, αλλά, αν αυτό σημαίνει ότι θα ζούμε με άνοια, καρκίνο ή καρδιακή ανεπάρκεια, τότε δεν πρόκειται για πραγματική πρόοδο. Ωστόσο, διαθέτουμε τρόπους να αντιμετωπίζουμε και να προλαμβάνουμε τις ασθένειες που σχετίζονται με τη γήρανση. Αυτό θα μπορούσε να παρατείνει σημαντικά τη διάρκεια της υγιούς ζωής.
Σήμερα, υπάρχει ένα χάσμα περίπου 15 ετών ανάμεσα σε αυτό το μέγεθος και στη συνολική διάρκεια ζωής. Αυτό είναι το λεγόμενο «healthspan gap». Στόχος μας πρέπει να είναι να μειώσουμε αυτό το χάσμα, ώστε οι άνθρωποι όχι μόνο να ζουν περισσότερο, αλλά και να παραμένουν υγιείς για μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Ο τρόπος για να το πετύχουμε περνάει μέσα από τις καθημερινές μας συνήθειες και τη διατήρηση του ανοσοποιητικού συστήματος σε καλή κατάσταση. Χρειάζεται, επίσης, να αναπτύξουμε αξιόπιστους τρόπους μέτρησης της κατάστασης του ανοσοποιητικού συστήματος, κάτι που σήμερα δεν είναι ακόμη εφικτό στην κλινική πράξη, αλλά αναμένεται να γίνει σύντομα. Αυτό είναι ιδιαίτερα συναρπαστικό, γιατί, αν καταφέρουμε να διατηρούμε το ανοσοποιητικό σύστημα υγιές και «νεανικό», θα αυξήσουμε σημαντικά τις πιθανότητες να παρατείνουμε τη διάρκεια της υγιούς ζωής.
«Στόχος μας πρέπει να είναι οι άνθρωποι όχι μόνο να ζουν περισσότερο, αλλά και να παραμένουν υγιείς για μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους».
Ο ύπνος αναγνωρίζεται ευρέως ως ένα από τα θεμέλια της υγιούς γήρανσης και οι περισσότερες συστάσεις προτείνουν έως οκτώ ώρες κάθε μέρα. Έχετε επισημάνει ότι ο τακτικός ύπνος που υπερβαίνει σημαντικά αυτόν τον αριθμό μπορεί να σχετίζεται με κινδύνους για την υγεία. Γιατί λοιπόν ο υπερβολικός ύπνος λειτουργεί αρνητικά;
Δεν γνωρίζουμε ακόμη την ακριβή αιτία, αν και πολλές μελέτες επιβεβαιώνουν τη συσχέτιση. Ίσως να σχετίζεται με την κατάθλιψη, αλλά δεν μπορούμε να το πούμε με βεβαιότητα. Το ζήτημα παραμένει ασαφές. Αυτό που φαίνεται να έχει σημασία είναι η ποιότητα και η κανονικότητα του ύπνου: να πηγαίνεις για ύπνο την ίδια ώρα, να ξυπνάς την ίδια ώρα και να εξασφαλίζεις όσο το δυνατόν περισσότερο βαθύ ύπνο (deep sleep). Αυτοί είναι κρίσιμοι παράγοντες. Δεν μετράει μόνο η διάρκεια του ύπνου, αλλά και η ποιότητα και η σταθερότητα του προγράμματός του.
Mπορούμε να ρυθμίσουμε τον ύπνο μας;
Ναι, η τήρηση ενός σταθερού προγράμματος ύπνου είναι ένας σημαντικός παράγοντας. Και πράγματι, επηρεάζει και τις τρεις βασικές κατηγορίες ασθενειών που σχετίζονται με τη γήρανση: τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τον καρκίνο και τις νευροεκφυλιστικές παθήσεις.
Η διατήρηση ενός υγιούς και τακτικού προτύπου ύπνου, μαζί με τη μεγιστοποίηση του βαθέος ύπνου, είναι ιδιαίτερα σημαντική. Κατά τη διάρκεια του βαθέος ύπνου, το γλυμφατικό σύστημα απομακρύνει τα τοξικά μεταβολικά υποπροϊόντα που συσσωρεύονται καθημερινά στον εγκέφαλο. Γι’ αυτό ο βαθύς ύπνος είναι τόσο κρίσιμος, καθώς τότε πραγματοποιείται αυτή η διαδικασία καθαρισμού.
Ο βαθύς ύπνος αποτελεί μόνο ένα μέρος του ύπνου εκτός φάσης REM [σ.σ. ύπνος ραγδαίων οφθαλμικών κινήσεων]. Η διάρκειά του εξαρτάται σε κάποιον βαθμό από την ηλικία, καθώς μεγαλώνουμε μειώνεται, ενώ γενικά είναι μικρότερος στους άνδρες σε σύγκριση με τις γυναίκες. Κατά μέσο όρο διαρκεί περίπου 45 λεπτά έως μία ώρα. Βέβαια, δεν σημαίνει ότι επειδή κάποιος κοιμάται επτά ώρες, περνά όλο αυτό το διάστημα σε βαθύ ύπνο. Τέλος, πρόκειται για ένα μέγεθος που μπορεί να μετρηθεί με διάφορες συσκευές, όπως ένα έξυπνο ρολόι, ένα έξυπνο δαχτυλίδι ή ένας αισθητήρας στρώματος, χωρίς αυτό, βέβαια, να σημαίνει ότι όλοι πρέπει να τον παρακολουθούν συστηματικά. Ωστόσο, όταν μετράται, γίνεται σαφές πόσο σημαντικός είναι για τη συνολική υγεία.
Πόσο σημαντικός είναι, λοιπόν, ο ύπνος σε σύγκριση με άλλους πυλώνες της υγιούς γήρανσης;
Η άσκηση είναι ίσως ο σημαντικότερος παράγοντας του τρόπου ζωής, επειδή ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα και είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρησή του σε νεανική κατάσταση. Αμέσως μετά ακολουθούν ο ποιοτικός ύπνος και η σωστή διατροφή, που επίσης παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ωστόσο, αυτοί οι παράγοντες δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Για παράδειγμα, όταν ασκείστε περισσότερο, συνήθως κοιμάστε και καλύτερα. Αντίστοιχα, η αποφυγή του φαγητού αργά το βράδυ συμβάλλει στην καλύτερη ποιότητα ύπνου. Η υγεία δεν εξαρτάται από μία μόνο συνήθεια, αλλά από τον συνδυασμό πολλών υγιεινών συμπεριφορών που ενισχύουν η μία την άλλη.
Όσον αφορά τη διατροφή, λοιπόν, στην Ελλάδα, περίπου το 63% των ενηλίκων είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι και η χώρα έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά παιδικής παχυσαρκίας στην Ευρώπη. Λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις τάσεις, ποια θεωρείτε ότι είναι η μεγαλύτερη διατροφική πρόκληση για τη βελτίωση της μακροπρόθεσμης υγείας;
Πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα της παχυσαρκίας, το οποίο αποτελεί σημαντική πρόκληση για τη δημόσια υγεία, και να το θέσουμε υπό έλεγχο. Σήμερα, με τα φάρμακα της κατηγορίας GLP-1 [σ.σ. φάρμακα που μιμούνται τη δράση της ορμόνης GLP-1] διαθέτουμε μια νέα θεραπευτική επιλογή που έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική και, μέχρι στιγμής, φαίνεται να έχει ικανοποιητικό προφίλ ασφάλειας.
Ωστόσο, το ζήτημα δεν περιορίζεται μόνο στην παχυσαρκία. Εξίσου σημαντική είναι η υιοθέτηση μιας υγιεινής και αντιφλεγμονώδους διατροφής. Σε γενικές γραμμές, η διατροφή στη χώρα σας είναι πιο υγιεινή από εκείνη στις ΗΠΑ, καθώς περιλαμβάνει πολύ λιγότερα τρόφιμα που προάγουν τις φλεγμονές.
Πόσο χρήσιμα είναι τα χάπια ή τα φάρμακα όπως το GLP-1 σε σχέση με τη διατροφή;
Τα φάρμακα αυτά αναμένεται να χρησιμοποιηθούν ευρύτατα, επειδή μέχρι σήμερα αποτελούν το αποτελεσματικότερο μέσο που έχουμε για την ασφαλή αντιμετώπιση της παχυσαρκίας.
Η βασική πρόκληση είναι η διατήρηση των αποτελεσμάτων μετά τη διακοπή της θεραπείας. Ωστόσο, αναπτύσσονται ήδη νέες θεραπευτικές επιλογές, όπως φαρμακευτικά σκευάσματα σε μορφή χαπιού και άλλες θεραπευτικές στρατηγικές.
Είναι, λοιπόν, πιθανό ότι στο μέλλον θα μπορέσουμε να μειώσουμε σημαντικά τα ποσοστά της παχυσαρκίας. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η παχυσαρκία προκαλεί χρόνια φλεγμονή και επηρεάζει αρνητικά τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτά τα φάρμακα μπορεί να είναι δραστικά και σε άλλες ασθένειες, όπως στις καρδιαγγειακές παθήσεις;
Ναι, έχουμε ήδη διαπιστώσει ότι στην καρδιά, στο ήπαρ, στα νεφρά, στην οστεοαρθρίτιδα παρατηρούνται οφέλη ανεξάρτητα από το βάρος, δηλαδή σε άτομα που δεν χάνουν καθόλου βάρος ή χάνουν ελάχιστο. Αυτά τα φάρμακα, λοιπόν, έχουν ισχυρή αντιφλεγμονώδη δράση στον εγκέφαλο και στο σώμα.
Καθώς η γονιδιωματική αλληλούχηση (genome sequencing) γίνεται ολοένα και πιο προσιτή, πιστεύετε ότι είμαστε έτοιμοι να εισαγάγουμε το γονιδίωμά μας σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, το οποίο θα μας πει αν έχουμε προδιάθεση για καρκίνο, τι πρέπει να αποφεύγουμε και ίσως να εκτιμήσει το προσδόκιμο ζωής μας;
Θα έπρεπε ήδη να αξιοποιούμε αυτές τις δυνατότητες. Σήμερα, η γονιδιωματική αλληλούχηση έχει γίνει ιδιαίτερα οικονομική, ενώ οι πολυγονιδιακοί δείκτες κινδύνου είναι ακόμη πιο προσιτοί. Παρ’ όλα αυτά, δεν χρησιμοποιούμε συστηματικά αυτές τις πληροφορίες, παρότι μπορούν να μας βοηθήσουν να εκτιμήσουμε τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, καρκίνου και άλλων παθήσεων.
«Η γονιδιωματική αλληλούχηση έχει γίνει ιδιαίτερα οικονομική, ενώ οι πολυγονιδιακοί δείκτες κινδύνου είναι ακόμη πιο προσιτοί».
Πρέπει να επισημάνω ότι δεν πρόκειται μόνο για τα γονίδια. Εξίσου σημαντική είναι η ανάλυση των πρωτεϊνών και πιστεύω ότι στο μέλλον η προληπτική ιατρική θα περιλαμβάνει τακτική αξιολόγηση της γονιδιωματικής αλληλούχησης, των πολυγονιδιακών δεικτών κινδύνου, του πρωτεώματος, καθώς και της κατάστασης του ανοσοποιητικού συστήματος. Η τεχνολογία για όλα αυτά υπάρχει.
Επομένως, μπορούμε πλέον να προβλέψουμε ασθένειες όπως ο καρκίνος ή το προσδόκιμο ζωής μέσω αυτών των τεστ;
Όχι απαραίτητα το προσδόκιμο ζωής. Ωστόσο, μπορούμε να προβλέψουμε με μεγάλη ακρίβεια τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου, νόσου Αλτσχάιμερ και καρδιαγγειακών παθήσεων. Αυτές οι πληροφορίες είναι πολύτιμες, γιατί μας επιτρέπουν να εφαρμόζουμε στρατηγικές πρόληψης πριν εκδηλωθούν οι ασθένειες. Το πρόβλημα είναι ότι, παρόλο που διαθέτουμε αυτές τις γνώσεις, δεν τις αξιοποιούμε ακόμη στον βαθμό που θα έπρεπε.
Ταυτόχρονα, οι νευροεκφυλιστικές ασθένειες, όπως η νόσος του Αλτσχάιμερ, συγκαταλέγονται μεταξύ των μεγαλύτερων ανησυχιών καθώς ο πληθυσμός γερνάει. Έχει σημειωθεί κάποια πρόοδος έστω και στη διάγνωση;
Αυτή την εβδομάδα ξεκινάμε μια κλινική δοκιμή με στόχο την πρόληψη της νόσου Αλτσχάιμερ μέσω εντατικών παρεμβάσεων στον τρόπο ζωής. Στη μελέτη θα χρησιμοποιηθούν, μεταξύ άλλων, ο βιοδείκτης P-tau217, το βιολογικό ρολόι του εγκεφάλου (brain clock), καθώς και τα ρολόγια αστροκυττάρων (astrocyte circadian clock). Πιστεύουμε ότι στο μέλλον θα μπορέσουμε να προλαμβάνουμε τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ωστόσο, αυτή είναι η πρώτη κλινική δοκιμή που επιχειρεί να το επιβεβαιώσει στην πράξη και ξεκινά με ιδιαίτερα εντατικές αλλαγές στον τρόπο ζωής.
Έχουμε κάποια αρχικά αποτελέσματα;
Όχι. Μόλις ξεκινήσαμε τη δοκιμή με 1.200 άτομα υψηλού κινδύνου. Οπότε δεν έχουμε ακόμα αποτελέσματα.
Ορισμένοι ερευνητές, όπως ο Ντέιβιντ Σινκλέρ, υποστηρίζουν ότι η ίδια η γήρανση πρέπει να θεωρείται μια ασθένεια που μπορεί τελικά να αναστραφεί. Άλλοι βλέπουν τη γήρανση ως μια φυσική διαδικασία που αυξάνει την ευπάθεια σε ασθένειες όπως ο καρκίνος και η νόσος του Αλτσχάιμερ. Ποια είναι η θέση σας σε αυτή τη συζήτηση;
Δεν συμφωνώ με τον Ντέιβιντ Σινκλέρ. Η γήρανση δεν είναι ασθένεια. Η γήρανση είναι μια φυσική βιολογική διαδικασία.
Μπορούμε να αντιστρέψουμε τη γήρανση;
Δεν γνωρίζω. Υπάρχουν πολλές στρατηγικές που επιχειρούν να πετύχουν κάτι τέτοιο και έχουν προβληθεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.
Ένα παράδειγμα είναι η προσέγγιση του Ντέιβιντ Σινκλέρ, ο οποίος τη δοκιμάζει στον αμφιβληστροειδή για τη θεραπεία του γλαυκώματος, στο πλαίσιο μιας πολύ μικρής πιλοτικής μελέτης. Ωστόσο, το γεγονός ότι μπορείς να κάνεις τα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς ή του ματιού να εμφανίζουν χαρακτηριστικά νεότερων κυττάρων δεν σημαίνει ότι μπορείς να αντιστρέψεις τη γήρανση ολόκληρου του οργανισμού.
Βρισκόμαστε ακόμη στα αρχικά στάδια της αξιολόγησης αυτών των προσεγγίσεων. Μελετώνται διάφορες στρατηγικές, όπως τα σενολυτικά φάρμακα, ο κυτταρικός επαναπρογραμματισμός και οι θεραπείες με βλαστοκύτταρα, μεταξύ πολλών άλλων. Προς το παρόν, όμως, δεν γνωρίζουμε αν είναι πραγματικά εφικτή η αναστροφή της γήρανσης. Αντίθετα, αυτό που φαίνεται εφικτό είναι η πρόληψη των ασθενειών που σχετίζονται με τη γήρανση. Πρόκειται για έναν διαφορετικό στόχο, ο οποίος είναι πολύ πιο ρεαλιστικός.
Έχουμε, λοιπόν, ήδη εντοπίσει τι μας κάνει να γερνάμε;
Όπως είπα, κάθε κύτταρο του σώματος γερνάει. Το γνωρίζουμε αυτό. Κατανοούμε την επιστήμη της γήρανσης. Μερικοί άνθρωποι γερνούν με αργό ρυθμό, άλλοι γερνούν γρήγορα, είτε σε ένα μόνο όργανο είτε σε πολλά όργανα. Κατανοούμε ολοένα και καλύτερα αυτή την τεράστια ποικιλομορφία στη διαδικασία γήρανσης των ανθρώπων.
Κλείνοντας, αν μπορούσατε να προτείνετε τρεις συνήθειες που οι άνθρωποι θα έπρεπε να υιοθετήσουν σήμερα για να μεγιστοποιήσουν τις πιθανότητές τους να ζήσουν περισσότερο, ποιες θα ήταν αυτές;
Πρώτα από όλα, θέλω να τονίσω ξανά ότι ο στόχος δεν είναι απλώς να ζούμε περισσότερο, αλλά να παρατείνουμε τη διάρκεια της υγιούς ζωής. Δεν έχει σημασία μόνο να προσθέτουμε χρόνια στη ζωή, αλλά να προσθέτουμε υγιή χρόνια. Για να το πετύχουμε αυτό, βασικοί παράγοντες είναι η τακτική άσκηση, ο ποιοτικός και σταθερός ύπνος, η διατήρηση χαμηλών επιπέδων φλεγμονής μέσω μιας αντιφλεγμονώδους διατροφής, η αποφυγή της παχυσαρκίας, η επαφή με τη φύση και οι ισχυρές κοινωνικές σχέσεις. Όλοι αυτοί οι παράγοντες συμβάλλουν ουσιαστικά στη διατήρηση της υγείας καθώς μεγαλώνουμε. Στο βιβλίο μου Super Agers αφιερώνω ένα ολόκληρο κεφάλαιο στον τρόπο ζωής. Αυτά που ανέφερα εδώ αποτελούν απλώς μια συνοπτική παρουσίαση των βασικών αρχών.
